SAMIWENG KEN AYAT...

Ibatim Koma

2012-02-14T10:42:00.000-10:00

IBATIM KOMA
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.2.14.2012/Maui]

Ammok a nalipatamon ti amin,
Ngem dimon koma panunoten pay.
Saanka metten nga agsurat kaniak
Wenno kas iti aramidmo idi nga aguray.

Rebbaem amin a rangtay
Ken dagiti kalsada a paglasatak,
Ngem ti maysa a nadarat a pagnaan
Ibatim kaniak, idawatko.

Iti labes dagiti taaw
Atiddog ken adayo a daliasatan,
Ti bassit ken kakaisuna a kayo't aruo
Iti amin nga aldaw ken rabii, agpallayogto.

Madalusan ti amin a kabakiran
Gab-utem amin a kayo,
Ngem dayta bassit a kayo't aruo
Pangngaasim, ibatim iti lugar a 'yanna.

Kadagiti amin nga innak ilalaen,
Ti init ken ti lawag ti bulan
Mabalinmonto ida a tagikuaen
Patiek a sisiakto laeng ti pampanunotem.

 
Agpullikkaawka kas iti teggaak
Ket panawannak a silaladingit.
Ngem ti ayat, ti kakaisuna nga ayat,
Pangngaasim ta ipalubosmo a mabati...

[copyright.2.14.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Rosas

2012-02-13T21:28:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan a naaramat]

ROSAS
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.2.12.2012/maui]

Diak pay nakakita iti kasta't kaadu a dara
Nga agsayasay iti ania man a sugat
A kas iti daytoy a bibig ken pingping,
Tinagikuak ti rosas nga intedko kenkuana
Tapno saanko nga irisgo ti nakain-inaka a panaas.

Iti panagkasangayna, natay ti rosas
Ket agur-uray ti rabii
Iti milagro nga imposible a mapasamak.

Iti lua ti balud, namnama
Nga agayus manipud iti rosas.
Daytoy pusok ikur-itna
Ti kalilidayan a kanta nga ammona.

[copyright.2.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Duayya

2012-02-11T12:13:00.000-10:00

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]


DUAYYA
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.2.10.2012/maui]

Naladawen, nakarkaran ti dalan;
mabalin nga awan siguro't dalan ditoy,
dagiti laeng lamok ti pagilasinan iti kudil ti layus,

wenno dagiti ablat iti agpada a luppom.
Nasiludka, kunam? Narigat a patien. Saan a kasapulan.
Idulinmo ti bukod a garapata ta agtestigo para kenka.

Agsaoka't napigsa tapno maawatan; uray nangato't bosesmo
napigpigsa a panangbalikas uray no daytoy ket saan a pudno.
Ngem saanen a nasken, awan ti mangaw-awag iti naganmo,

nagpiestaan dagiti kulibangbang ti rabii dagiti wara a sapatos,
ket iti pananglabas ti panagrurunos ti narakrak a pasdek-
nairuar iti dalan dagiti natadtad a bara.

Madamdama umayton ti sipnget, ayunan dagiti insekto ti konsolasion
ket nakasaganan dagiti nalalawa a pagtugawan a para kadakuada;
no koma ta dagiti payyakda ket mangted iti linged ken ringgor,

ikkannak iti pagilasinan: awan kadakuada't mangngeg wenno makitak.
Agay-ayam pay laeng iti binnattoan ti nalabaga a kawes iti inaladan,
nagtalinaed nga awan saosao dagiti kawitan, napno't pagpupukonda iti bituen.

Isu a maturogka, sika a maag, aginana ken agtalinaed a kalmado,
ket awanto a pulos ti manguriro kenka- awan uray asino.

[copyright.2.10.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Saniata

2012-02-07T11:08:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan a naaramat]

SANIATA

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat.1.12.2012/Maui]

O, sabongmo, Saniata,
Anian a banglom; agadiwara
Nalibnos a pingping a naabbongan
Sumirip-tumungraraw a maayatan.

Ket wen, dayta banglo 'ta sabongmo
Nagganas a say-open mabang-aran ti puso
Ilima, Pikake, Orkidia wenno Rosas
Agnanayonto't ayamuomda iti kaunggak

O, sabongmo, Saniata,
Agadiwara, anian a banglona

Ta uray ni Juan a kumkumleb-maayatan

Mangapros iti sabongmo a kababangloan.

Wen, ta sabongmo dimo ipaidam
Ken ni Juan perme a masmasnaayan
Nabayagen nga inar-arapaapna't kas kenka
Pagustoam kadi tapno agtalnan, ala.

Lukaisam ti nangabbong iti pingping
Ti agek ni Juan inna man idingpil,
Riknaem man ti bara ti bibigna
Ti diro ni ayat nga awan pumada.

O, Saniata,
Ni Juan agrukbab unay kenka...

[CR.1.2012.by.Rudy.Ram.Rumbaoa]

Dika Koma Lattan Aguray

2012-02-06T10:35:00.000-10:00

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

DIKA KOMA LATTAN AGURAY
[Iti Maysa a Pagayam]
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.2.6.2012/Maui]

Panawenen tapno maitanem daytoy nga edad
A nakaipempenan ti wara iti libro ti sangatawen.
Dagiti ngipen makumikom iti patapuak ti tawa,

Iti panangkirab ti saringit ti napatangken a longboy.
Napudaw ti maris nga agtubbog iti karabukob
Kasano't imbag nga ipaay ti saan a mamati iti langit?

Agpaggaak ti rima iti uneg ti sangagabsuon a rugit
Makatitileng iti lapayag ta per-akenda dagiti kari.
Ket dagiti nagan purosenna ti amin a porma ti kinaulbod,

Iti alinsaed ti uni ti danum a makinkinog iti agmalmalem.
Kasano't imbag nga ipaay ti ipupusay iti naladaw a panangtallikud
Iti tanem a naisangrat kenka gapu't panagngatangata?

Awan ti pagparammag, awan panagbabawi a karaman
Dagiti dardarepdep a mangtengngel ti awan bidibidan wenno appan.
Ket uray ania a situasion, madigoskanto latta iti bato.

[copyright.2.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Ti Mannakabalin

2012-02-04T12:04:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan a naaramat]


TI MANNAKABALIN
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.2.4.2012/Maui]

Silalamolamo kas iti angin
Ti nabiag nga awanan bagi,
Iti kanito a labsan ti uniberso ti limitasion

Anninaganna ti kararua.
Ket iti aringgawis ti kinaadda
Ti anniniwanna nga ipuligos

Ti dara nga agayus iti puso dagiti puraw nga anghel,
Dagiti mannaniw, profeta, tagabu ken dagit tuleng;
Ket ti bituen iti lua ti Dios ket timmangken

Iti panagpusaksak ti apuy
Manipud iti kayo a saan nga agbunga...

[Copyright.2.2012.by.Rudy.Ram.Rumbaoa/Maui]

Angep

2012-01-30T14:12:00.000-10:00

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]


ANGEP
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.1.29.2012/maui]


Nakariingak ket diak ammo 
No kasano't kapaut ti pannakairidepko,
Bimmangonak ket awan tao iti balay.
Awan ti inak. Awan ti amak.
Nabaybay-an ti ridaw a nakalukat.
Naangep iti tawa,
Naangep iti kuarto,
Naangep iti lamisaan.

Rimmuarak ken nagturongak iti hardin
Ket iti panangilukatko ti pagserkan,
Nagpukaw ti balay a kas man inalun-on ti daga.
Naangep iti aglawlaw. 
Addaak iti isla ket mariknak a kasla agtatapaw 
Ti angep kaniak ken ti bagik, kas man la aglayagak.
Agtaytayab ti isla nga adda iti babaen dagiti sakak
Diak mayaddang, diak makataray.
Ket nasarakak ti maysa a naliday a kayo
Nabasa a billit a matmaturog iti nabasa nga umok,
Naliday ti billit.
Nakasarakak iti balay
Ket nakalidliday.
Maysa a lalaki ti nakitak a matmaturog
A kaatagna ti maysa a babai,
Nakalidlidayda.

Nagsubliak. Ti balay ket saanen nga isu't pagtaengak.
Nakariingak. Adda sabali a tao iti uneg-
Maysa nga ama, ngem saan nga isu't amak;
Ina, saan met ngarud nga isu't inak.
Nailukat ti ridaw
Naangep iti tawa,
Naangep iti kuarto,
Naangep iti lamisaan
Kas iti puraw nga asuk iti panagbettak ti bomba
Ken nabasa kas iti ut-ot ken naapgad kas iti sugat.
Nakitak ti ladawan ti panagbannawag iti angep
Iti kabakiran dagiti natay a dakulap,
Timpuar ti nalabaga a taaw.
Imbalunetko ti ridaw. Nagsardeng ti pagorasan.
Ti pannakairidep ti kasam-itan iti isisingising ti init.

Nakariingak ket diak ammo 
No kasano't kapaut ti pannakairidepko.
Adda nagna iti likudan ti pader, 
Agngerngernger ti apuy iti dalikan
Agkedked nga agtrabaho ti pagorasan.
Nakariingak. Linuktak ti ridaw ket nakitak ti rupak,
Adayo ken diak mamira iti bigat a pagsarmingan.
Kalpasan ti atiddog ken nauneg a pannakairidep,
Marikna't bara dagiti atep
Ket kasta unay ti panagtedted ti ling-et.
Pagammuam ta mangngeg ti yaasideg 
Ti maysa a banag iti puraw nga angep.
Nabisngay ti angep- iti dua.
Ti kuarto iti dua.
Ti lamisaanko iti dua.

[copyright.1.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Kinaagnanayon

2012-01-30T14:03:00.001-10:00

[nabulod ti ladawan a naaramat]

KINAAGNANAYON
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.1.30.2012/maui]


Gapu ta ti bagim ket kinaagnanayon kas iti balikas
a no sadino awan ti makakita iti kararua,
kasla maysa a pagsarmingan nga ipabuya 
iti lubong ti tao nga impalugod ti gasat 
ken ibaber ti puso iti nakaun-uneg a yuyeng; 
Kasta met a panangiling-i ti awanan espiritu a bagi 
iti sakaanan ti Dios bayat nga awan ti kinapusaksak 
dagiti sabong ti uniberso a mangidiaya 
iti sibibiag a dara iti pagarian ti impierno...

[copyright.enero.2012.by.rudy.ram.rumbaoa/maui]

Panagdaydayaw

2012-01-10T11:13:00.001-10:00

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

PANAGDAYDAYAW
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.8.12.2011]

Iti pagnguddoan ti aldaw 'yegna't kinapusaksak
iti aglawlaw, agtapaw ken punnoenna ti riknak
iti rag-o a di masbaalan ket ipadto ti oras-
oras a mangtuloy ken mangiringpas ti napalabas.
Pannakabsog- Sika a Mannakabalin-Amin ti lubong
ken biag agingga iti maudi a lawag ti mata,
agkantaak.

Luktam 'toy bibig ti kararuak, ipeksak ti ragsak,
mata ti kararuak tapno makita ti kinangayed
dayawek-agyamanak iti biag nga adda kaniak;
ti kinaagnanayon a balligim iti amin a banag.

Mabigbig iti gapuanan ti tunggal maysa!
Mabigbig ti nagan ti law-ang- iti esfera
ti di mabilang nga espiritu;
mabigbig ti misterio't panaggaraw, iti amin nga adda,
uray pay ti kabassitan nga insekto.
Mabigbig dagiti pagsasao- ti rikna, ti bagi;
mabigbig ti panaglabas ti lawag. Mabigbig ti agnasanas
nga iyanninaw ti ubing a bulan iti laud a tangatang!

Mabigbig ti aniaman a makitak, wenno mangngeg
wenno masagid, agingga iti kamaudianan.

Amin dagitoy, kinaimbag:
iti pannakapnek ken sitatakneng
iti tinawen a panagsublisubli dagiti tiempo
iti naariwawa a ragragsak dagiti agtutubo
iti pigsa ken kalidad ti kinalalaki
iti kinadayaw ken kababalin dagiti nataengan
iti nainsangsangayan unay buya ti ipapatay.

Nakasidsiddaaw nga ipapanaw;
nakasidsiddaaw iti kaadda ditoy!
Ti puso, ti amin a kaarangi
ti eroplano ken dara ti inosente
ken ti angin, makasalibukag nga angsen.
Ti agsao, ti magna, ti mangtengngel
iti maysa a banag dita dakulap
ti agsagana a maturog iti kama-
no kitaek ti sabong a maris-lasag;
ti managpupuot a bagi, tapno mapnek,
tapno nawada ti di nakappapapati a kinadiosko;
ket amin a didiosen maartapak ida-
dagitoy dagiti lallaki ken babbai nga inay-ayatko.

Nakasidsiddaaw no kasano
a makipagrambakak kenka ken ti bagik
no kasano nga agay-ayam ti isipko
ti pasaring a makita iti aglawlaw,
no kasano nga aglabas dagiti ulep a naulimek
iti tangatang; no kasano nga agtultuloy
ti panagtayyek ti lubong: ti init, bulan, dagiti bituen
di agngudo ti 'yegda a lawag.
No kasano ti danum kakayatanna ti agayus,
no kasano a dumakkel dagiti kayo ken tumakder
a karaman dagiti sanga ken bulbulongna!

Napnoan pagsidsiddaawan dagiti banag uray pay
ti baddiguling a balikas nga awan kaibatoganna.
Sika a naespirituan a banag, sika musika,
agburayokka babaen iti edad ken pagpagilian-
ita, nadanon ken nagtengmo't 'yanko.
Kantaek ti himno, maiwaras ti ayug-pigsa
ket denggenda, ken makipagrag-oak kadakuada.

Uray siak kantaak ti ayug pamaskua ti init,
parapadanon, wenno iti tengnga ti aldaw, kas ita,
wenno agingga iti panaglennekna.
Uray siak aggitebgitebak agingga iti panunot,
ken iti pintas ti lubong,
ken amin a nagtagilanga ti nakaparsuaan-
uray siak mariknak ti awag iti panangitandudo ti bagik.

Ket iti panagbaniagak iti Isla ti Paraiso
pagsidsiddaawak dagiti karuotan iti lengleng
daytoy a lugar, dagiti mabuya-
ket iti panangtagikuanak daytoy a disso,
manipud iti rugi ken panungpalan ti bigat
makita dagiti matak iti tawa a pagtamdagak
ti di mapessat a panagkaribuso-
ti pannakataraon ti biag.

No matmatak ti mawara-wara a silnag iti daya
bayat iti panagtapogko iti aplaya ti Hana
wenno iti akinlaud a baybay ti Lahaina;
iti panangsurotko dagiti kalsada ti Wailuku-
ti Iao Valley wenno Bantay Haleakala
wenno ania man a lugar a napasiarko a siudad,
wenno iti panangtangadko dagiti kaykayo
ken uray pay iti baet ti pannakakitak ti gubat;
no sadino ti nagtengko, adda responsibilidad
ken obligasion ti bagik a mapnek a sibaballigi.

Kantaek ti padapada, moderno wenno duog
ti awan pagnguddoanna a kansion;
kunak, agtultuloy ti nakaparsuaan, agtultuloy ti gloria
agtamedak a kaduak ti gumgumluong a timek
ta awan makitak uray maysa a kinakurang
a makaigapu wenno nakaro a pagdung-awan
ti uniberso.

Sika init iti ilelennekmo, ti oras nadanonan,
uray no agpigerger ti bosesko iti babaem-
no awan makaitured, agkantaak
iti napaypayso a panagdaydayaw.

[copyright.august.2011.by.rudy.ram.rumbaoa]

Anniniwan

2012-01-01T15:52:00.000-10:00

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]


ANNINIWAN
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat Enero.1.2012/Maui]

No agsuratak
Agsuratak a para laeng kaniak
gapu ta ti daniw yegna ti rag-o iti malmalday a puso,
kas iti panawen ti kalgaw ken nabasa
ti init itdenna't ragsak iti agngangabit a mula;
gapu ta
amin, wen amin a tattao a nakisarsarita kaniak
saandakon kayat a kasarita.
Nagserra dagiti bibigda,
ket dagiti matada, saandan a makita ti lawag ti init
ti daga, inarakup ti nangisit a daga ti nagrupsaanda
ket nagpukaw dagiti anniniwanda ta inalun-on ti rabii.

Awan ti nabati,
malaksid iti napinas nga arasaas ti ruot.
Wen, awanen ti nabati pay,
malaksid laeng iti nalanay a pul-oy ti angin.
Awan nabati,
malaksid iti daytoy nabannayad a ritmo ti panawen ti kalgaw
ket ti kakaisuna a pusok ti nagtalinaedan
ti agalumanay nga anniniwan dayta ayatmo...

[copyright.1.1.2012.by.rudy.ram.rumbaoa]

Tulongannak

2011-12-28T09:58:00.000-10:00

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

TULONGANNAK
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat Oktubre 2, 2011]

Tulongannak a dumgeg
tapno dumakkelakto a nasikap,
tulongannak a mangammo ti naimbag ken dakes
ket magnaakto iti kalsada a diretso.

Tulongannak a mangikabassit iti kinaawan serserbik
ket agbalinakto a managpakumbaba,
tulongannak nga ipaababa ti pungtotko
tapno basbassitto ti bumusor kaniak.

Tulongannak nga agbalin a naasi
ket agbalinto a mannakipagrikna 'toy pusok,
tulongannak nga agbalin a natured
tapno diakto agbalin a managbutbuteng.

Tulongannak a mamakawan
tapno awan gura wenno apal nga im-impenek,
tulongannak nga agsursuro nga agtalek
tapno ti bagik diakto kasapulan a tenglen.

Tulongannak tapno saanak a mangukom
ket agayatakto a siwawaya,
tulongannak nga agbiag iti agdama
tapno saanak nga agtaeng iti napalabas...

Tulongannak a mangbirok iti pammati
ket saanakton nga agmaymaysa...

[CR]October.2011.by.Rudy.Ram.Rumbaoa
Immuna a naiposte iti Taraon ti Biag

Ita a Paskua, Monica

2011-12-18T11:50:00.001-10:00

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat: ladawan ti parol]

ITA A PASKUA, MONICA

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[immuna a naipablaak iti Fil-Am Observer, December 2006 Issue]

Ita a Paskua, Monica
Adda gagar ken segga,
Di malapdan mawaw nga agek
Nga Inullom ti pannubok ken karit.

Mawaswas ti sumken nga iliw
Matungday ti sumuknal nga ila,
Mariknak bara ti arakupmo
Iti kaaddam iti panagmaymaysak!

Nabattaway idadaliasat dagiti aldaw
Mariknak sutil ti sulisog,
Ngem diak paikaranukon
Iti gayunggayong ti biddut!

Ita a Paskua, Monica
Umayak nga appupok ti di masbaalan a karayo,
Bay-am a sindianta ti gumilgillayab a bara ti ayan-ayatta
Ket dumanggayta a makipagrambak iti pannakaipasngay ti Mannubbot!

Adda Latta Dagiti Naasi ti Panagpuspusona

2011-12-06T12:00:00.001-10:00

ADDA LATTA DAGITI NAASI TI PANAGPUSPUSONA

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

"Ti mangipaay iti "compassionate caring" ket saan koma laeng a para kadagiti am-ammo, kabagian wenno iti pamiliatayo. Ipaaytayo iti isu a amin a pinarsua ti Dios tapno ad-adda nga agpussuak ti bendision ken grasia manipud iti Apo..."

TUNGGAL madanonan ti bulan ti Disiembre, malagipko daydi nagawan nga amak, ni Dios-ti-aluadna Emeterio Tungpalan Rumbaoa.

Kas met kenkuana, adu't kaing-ingas ken kapadana iti ugali iti lugar a pagtrabahoak: maysa a longterm nursing care facility ditoy Maui a nakaibalayan dagiti nagduduma a puli ken klase iti nasakitna a nataengan. Pasaray maipilkat iti panunotko ti rupa daydi amak no manarimaanko nga ipapaay ti pannaripato wenno pannakaaywan ti maysa a residente.

Ta kas iti panaglugar dagiti residente ditoy a pagtaraknan [awaganda iti residente dagiti nataengan ta agbalinen a ditoy ti pagtaenganda agingga a pumusayda--dagiti dadduma, mapalubosanda nga agawid no adda la ketdi mangasikaso kadakuada wenno maipanda iti home care], nagsakit met daydi dinungdungngok nga amak-- nagkomplikasion ti sakitna agingga nga insukona ti maudi nga angesna iti Namarsua.

Awan ti pagdumaan iti panangigagak kadagitoy a residente iti nagbalin a situasion ti amak, 'suna laeng ta tartaripatoek dagiti tattao a diak kapin-ano. Wen, panangigaga ken makipagrika wenno makisimpatia iti sasaaden ken sagsagabaen ti sabali.

Madanonan manen iti aldaw a pannakayanak ti Mannubbot ket saan laengen a daydi amak ti malagipko ita, pati payen dagiti residente nga adda ditoy a pasilidad ti pagtaraknan. Maimatangak manen ti buya ti maulit-ulit a langa iti kinaliday dagitoy a nataengan. Ta kas kadagiti naglabas a Paskua a panagtrabahok ditoy, awan ti makunak a pagbaliwan ti kasasaaadda malaksid laeng iti pannakaipaay kadakuada ti sangkabassit a ragsak. "Sangkabassit" kunak ta no nalpasen iti aldaw ti Paskua wenno dagiti dadduma pay a naisangsangayan nga aldaw, agsubli manen iti dati a situasionda. Makitam ida ita a naragsak, 'ton bigat saanen. Adda dagiti nasalun-at ita, ngem 'ton sumaruno nga aldaw awandan ta adda dagiti pumusay. Dagiti dadduma, yawid ti pamiliada. Adda umay, adda met mapan. Adda baro a rupa, adda met saan.

Ngem amin dagitoy a pakabuklan iti maimatangak, iyanninawda ketdi iti agnanayon a kaadda daydi nagawan nga amak iti panunotko ket babaen iti kinatao dagitoy a residente, saan a mapunas iti lagipko ti napalabas. Pasetda ketdi iti kinataok.

Malagipko la ngarud iti kuna ti maysa a residente nga Hapon, "Ibilangka a kameng ti pamiliak gapu iti kinadungngo nga ipapaaymo kaniak iti laksid a dinak kapin-ano. Wen, sika ti kasukat daydi nagawan nga anakko a lalaki."

Sabali laeng iti kuna ti ka-Filipinoan, "An-anusannak kadi, Barok. Ti Apo ti mangbension kenka." Kuna pay ti sabali, "Nasayaatka unay kaniak. Iyawidnak koma idiay balayyo ta aywanannak."

No utobentayo dagitoy a balikas dagiti nataengan, iparipirip ken ipeksada kadatayo a pasetda pay laeng iti kagimongan tapno maipaayanda iti "napudno" nga atension nupay ti kinapudnona, ammotayo a dandanidan mapukaw iti lubong. Agsalugen ti salun-at dagitoy, ngem kayatda met nga agbalintayo a paset iti biag ken pakasaritaanda.

Iti sasaaden dagitoy a nataengan, kasla mariknak nga addaak iti kinataoda saan a gapu ta ibilangdak a kameng ti pamiliada, wenno agan-anusak ken nasayaatak kadakuada. Ketdi, mariknak ken makitak ti pudno a kaipapanan ti biag iti kinataoda. Dumtengto met ti panawen a magtengak iti edadda ket mapadasak ti agdama a situasion ken sasaadenda. Addanto kadi met makisimpatia wenno makipagrikna kaniak? Saludsodko nga awan pay ti sungbatna agingga a di madanonan ti naisangrat a panawen.

Ngem ania man ti agbalin a sungbat iti saludsodko, kastan sa ti gasat ti maysa a nataenganen: "Agbalin nga ul-ulila iti bukodna a pamilia, kabagian ken makaam-ammo."

Ngem iti laksid daytoy a sasaaden ken situasionda, adda latta dagiti "naasi ti panagpuspusona" a makipagrika wenno makisimpatia kadakuada. Isuda ti bannuar dagitoy a nataengan ta isuda a mismo ti kanayon a makataktakunaynay wenno madennaanda. Isuda ti makaawat ken mangipaay iti inaldaw a pannaripato, pannangan, pannakadigos, mangkuyog iti ospital, iti panagwatwatda, panagpasiar ken no ania ditan a pagturongan ken aramiden dagiti residente. Iti ababa a pannao, adda kadagitoy a naasi a puso ti panaganus, isuda ti mangiturong iti nasayaat a salun-at dagiti nataengan. No koma diay paggugubatan, addada a mismo iti frontline; isuda ti nakasagana ken sarikedked dagiti nataengan a mangirisgo iti salun-at ken biagda. Ken kangrunaanna iti amin, naikawes kadakuada ti "managayat ken manangipateg a puso."

Agngudo koma daytoy a tawen kadatayo a mangpasayaat pay iti kinataotayo, saan laeng a pisikal no di ket ti kina-Espiritual sakbay nga intay' sarabuen ken irubbuat ti "Baro a Tawen." Agayus wenno agpussuak koma iti "ayat ken kaasi" manipud kadagiti puspusotayo ta dayta ti pudno nga anag [ti kina-Kristiano] iti daytoy a Paskua. Ngem puera delos buenos no maminsan, pagsingirtayo ti kinaimbag a naaramidantayo iti sabali.

Ti mangipaay iti "compassionate caring" ket saan koma laeng a para kadagiti am-ammo, kabagian wenno iti pamiliatayo. Ipaaytayo iti isu a amin a pinarsua ti Dios tapno ad-adda nga agpussuak ti bendision ken grasia manipud iti Apo.*

*Naipablaak daytoy iti Fil-Am Observer December 2007 Issue
Iti Kolumko a "Di Nakapappapati, Ngem Pudno"
iti orihinal a paulona: "Compassionate Caring"
All Rights Reserved by Rudy Ram. Rumbaoa/12.6.2011

Beinte Minutos Pay [Ti Daniw]

2011-11-20T10:28:00.001-10:00

[nabulod laeng ti ladawan: Noraline Domingo]

BEINTE MINUTOS PAY [Ti Daniw]

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

Beinte minutos pay
boarding timen biag toy biag
Agur-urayen ti pagluganak
dika mangliplipat.
Ta iti lugar a papanak
saanko nga awit ti leddaang
Ngem ketdi ti ragsak
isaganak masakbayan.

Wen dinakto lipatan
tapnon awan pakasidiram
Ta uray awanka't dennak
addaka't kaungak.
Dagitinto retratom
ken suratmo isuda't liwliwak
Ayat ken dungngom
sapay ta di marsaak.

Beinte minutos pay biagko
intanton aginnadayo
Agur-urayen ti eroplano
innakton sabali a disso.
Narigat daytoy a kasasaad
masapul nga awatenta koman
*Panaginnadayota
sapay ta awan maikalang kadata.

Beinte minutos pay
panawankan o ayatko
Nakalinian dagiti kakaduak
innakton umadayo.
Iti lugar a papanak
innak makigasanggasat
Gapu't kinakurapay a kasasaad
adaywak ti rigat.

Wen dinakto koma lipatan
dimo ilaksid ni ayat
Uray awanakto dita dennam
kanayonekto't agsurat.
Dagitoy ti rangtay
iliwko a dumanonto kenka
Kenka nga ay-ayatek
ken bang-ar 'toy kararuak.

[copyright.by.rudy.ram.rumbaoa-2011]

Ni Esensia ken ti Ay-ayatek

2011-11-06T12:13:00.004-10:00

Ni Esensia ken ti Ay-ayatek
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat.agosto.2011.maui]

Daytoy a babai, ay-ayatek.
Ay-ayatennak unay ket ipatpategko met,
ngem pagammuam iti nagbaetanmi
nagparang ti maysa a karibal
a nangted kadakami iti naleddaang
a situasion.

Naranggas nga agkiddaw,
tagikauenna ti kawaw nga appan-
Ket isu dayta ni Esensia.
Umip-ipus uray sadino ti papananmi
ket agsisiim kas iti sikyu, yegna't
di pakatalnaan ti ay-ayatek.

Sinaludsodko ti ay-ayatek iti kabakiran,
iti sirok dagiti kayo, iti asideg ti lago.
Diak mabirokan ta inyadayo ni Esensia
inkuyogna a napan kadagiti nadaeg
a sisiudad ken insaadna iti trono
dagiti manglimlimo ken nabaknang a metal.

Inawagak isuna babaen iti timek
ti sirib ken iti kanta ti sursuro-
saanak a nangngeg ta ni Esensia
kinayawanna ti ay-ayatek nga agnaed iti selda
ti kinamanagbubukod, a no sadino
ti kinagamrud ti agtaeng...

Sinapulko ti ay-ayatek kadagiti bakir ken kataltalonan
Ngem awan, agmaymaysaak ketdi ta ti karibalko
Imbaludna isuna iti yuyeng ti kueba ti kinabukatot
ken kinadurbab, sadiay naikandado ti kasta unay
a saem ken leddaang ti kawar a balitok.

Iti nasapa a bigat inawagak manen isuna-
no umisem ti nakaparsuaan,
ngem saanak a nangngeg, ket aggaarimutong
dagiti matana iti sobra a pannakairidep.

Iti panagari ti kinaulimek, inallilawko isuna
iti pannakairidep dagiti sabsabong.
Ngem awan ti sungbatna, ta maamak iti mabalin
nga iyeg ti bukodna nga aramid,
ti aniniwanna iti panunotna.

Inyikkiska ti panagayatna kaniak;
dinamagna no daytoy ket bukodna nga aramid.
Ngem mabirokannakto a saan nga ilaksid ti aramid ti Dios.
Sinapulnak kadagiti pasdek ti gloria
a binangonna babaen kadagiti tulang ti sabali;
Inyaraasna kaniak iti baet
dagiti sangagabsuon a balitok ken pirakna;
Ngem mabirokannakto laeng iti lugar
ti kinasimple a pagtaengan a no sadino
binangon ti Dios manipud iti ubbog ti ayatna.

Tinarigagayanna nga agkannak sakbay iti baul
ti kuartana, ngem saan a dimmanon dagiti bibigna
malaksid iti nabaknang a palayupoy ti angin.

Dinamagna no kayatko ti makibagi iti aglaplapunosan
a kinabaknang, ngem diakto panawan ti Dios
ket diakto iwalin daytoy kapa ti kinapintas ti biag.
Impamuspusanna a sinapul ti panangallilaw;
ngem nabirokak laeng ti pirgis a paset ti pusona.
Nadarummiadan ti pusona kadagiti babassit a selula;
ngem inagasan ken tinaraonak iti ayatko.

Nasursuro ti ay-ayatek no kasano ti agpukkaw
ken agsangit iti kabusorko, ni Esensia; ket sursuroakto
isuna no kasano nga abbungan ti lua ni ayat
ken ti kaasi manipud iti mata ti kararuana
para iti amin a banag,
ken mariknananto ti pannakapnek
babaen kadagita a lua.

O, Babai, ti ay-ayatek;
Siak ti kasilpom, ti biagmo.

[c]august.2011.by.rudy.ram.rumbaoa

Panagdaliasat

2011-10-17T22:12:00.002-10:00

PANAGDALIASAT
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat 8.29.2011/maui]

Kayatko't aguldag iti daytoy atiddog a karuotan
ken ikidemko dagiti matak ket bay-ak nga umagibas
ti naulimek nga angin tapno pug-awannak-
nabannogak, nabannogak unayen
nga agdaliasat kadagitoy nadaeg a lugar.

Iti amin a panagbiagko, kalpasan ti pannakaigaga
daytoy natapok a kalsada, nakaay-ayat
a tinaliawko't likudak ken immangesak iti nauneg;
ket iti panagpanaypanay dagiti imak
bayat iti panangul-ulodko dagiti sakak a nagna,
adda mariknak a kappia iti labes dagitoy abaga.

Iti amin a panagbiagko, agbebessagak a naguldag
iti daytoy atiddog a karuotan-
inkidemko dagiti matak.

Ngem nagabanseak.
Nagriaw ti pusa ket timmayab dagiti billit.

Iti daytoy atiddog nga aldaw ken kadagiti natapok a kalsada
amin agunida kas iti tukak ken wak. Mayablat ti nanumo
A puot a mangriing ken agsangit a mangiladawan iti sipnget.
Ti laeng pusok ti 'yan ti sungbat.

Magagaran dagiti lanut nga agkalatkat kadagiti kayo
ken aguray; ket ti panaglabbasit ti kayo ti mansanas,
nagsarimaddengda iti inda panagsala ket nawara ti singsing
a para kaniak; tumaliawda iti likud ken agawis sada agpukaw
dagiti sukog-rupa a rosas, ngem ti laeng pusok,
ti laeng pusok ti simmungbat.

Nupay mariknak a natalged ti dana a taltalaytayek
iti daytoy atiddog nga aldaw,- dapandapanak ket masinitak
iti pudot a kaarig ti maysa a natay nga agkulkulimbitin
iti namaga a tapok-

Ngem iti adayo, adayo ti napnoan rikna a madanon
a makita dagiti mata, ken atiddog, wen, atiddog
iti pannakapnek a kumpet dagitoy mata.
Kukuak ti lubong: asul a turod, pirak a lago,
nalawa a kataltalonan, dagiti sabsabong
ken dagiti atitiddog a puraw a kalsada,
dagiti hardin nga awanan iti ruangan
ken nakalukat a parparaangan.

Daytoy ti desdes a suroten dagiti sakak
ket tenglento ida ti pusok.

[copyright.august.2011.by.rudy.ram.rumbaoa]

Kunak Kenka

2011-10-03T11:20:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan a naaramat]

"Kinaagnanayon ti ayat; agbaliw ti aspeto, ngem saan ti kaipapananna..." [copyright.by.rudy.ram.rumbaoa/2011]

Kunak Kenka:

2011-09-24T10:19:00.001-10:00

[nabulod ti ladawan a naaramat]

"Iti pusok ti nangiyarasaasam saan a ti lapayagko; saan met a ti bibigko ti inagekmo no di ket 'toy kararuak..."

[Nasurat 8.5.10]

Maysaak a Timek

2011-09-14T11:05:00.000-10:00




[nabulod ti ladawan a naaramat]

MAYSAAK A TIMEK
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat Setiembre 14, 2011, Maui]

i.
Daytoy ti kinabaknangko:
dua a taaw
dagiti birhen ken patag a daga
ti narangrang a tangatang
ti makaduaaya a melodia dagiti Alaudidae 
bayat iti panagtayabda,
dagiti kayo, karayan, ken dalluyon.
Iti panagmaymaysak insangitko:
siasino ti pangibatiak ti kinabaknangko,
awan ti anakko
siasinonto ti pangyasugak ti ing-ingungotek a taaw
sadinnonto ti pagkantaan dagiti Alaudidae,
aglayusto kadi ti karayan,
wenno aggalangogong ti baybay?

Iti amin a nagsapalan ti dalan
nga iti naminsan adda sadiay ti gloria,
ngem ti masakbayan ita mainspiraran laeng ti saem
ti diak makita a rupak iti anakko
ti diak mangngeg a bosesko kenkuana 
ket agtugawak ken ilunodkonto amin a kinabaknangko

ii.
Maturogakto a sinanama ket ti balligik
kas iti maysa a pugon
nga addaan iti alipaga a mangted darang
ken tagaimpekto ida babaen kadagiti nakaro a rabii
a siak ket aggillay-ab
a kas apuy kenka, Ay-ayatek.

Diak isaad ti korona a sabsabong iti ulok,
ta saan nga iniggaman dagiti imak ti setro ti ari
ket dagiti lupes a rabii saan nga agpasngay iti bigat
ta saan a kinibur ti alipaga
ti dapo manipud iti apuy...

Ngem aglua dagiti darepdepko iti panangkagat ti angin
kas iti nangato a pannakaibayog ti bandera iti paggugubatan;
ket ti darang daytoy apuy kaniak
agsiddawto babaen kadagiti nalamiis nga eternidad 
agingga a mapasublida ti gil-ayab
nga inikutan dayta pusom. [copyright.september.2011.by.rudy.ram.rumbaoa]

KARARAG NGA AGPAAY PARA ITI MAYSA NGA INA [ITI INNA PANAGKASANGAY]

2011-08-28T11:39:00.000-10:00

KARARAG NGA AGPAAY PARA ITI MAYSA NGA INA
[ITI INNA PANAGKASANGAY]

ni Rudy Ram. Rumbaoa
[Ruknoy ken ni Adelindes Ramos Rumbaoa, iti inna Panagkasangay Ita Aldaw, Agosto 28, 2011]

O Apok a Jesus, Sika ti makaammo
Iti ayat ken pammateg ti maysa nga Ina;
Ken Sika ti makangngeg idanonmo kaniak
Patpatgen nga Ina a kangrunaan denggem ala
Kararag iti inna panagkasangay ita nga aldaw.

Saluadam ti biag ken salun-atna, idawatko,
Nga isu't nangted ti biag a sagutna kaniak;
Ken ammuenna koma iti inaldaw-aldaw,
Ti panagrangrang ti Biagko a puon kenkuana.

Iti panangatagna kaniak iti barukongna
Awan buteng ket natalgedak kenkuana,
Ipaaymo koma iti kinaagnanayon a kinaimbagna;
Iti puso pukawenna't panagamak ken riribuk mapukawda.

Ket iti tunggal arapaapna matungpalda
Nga uray no adda panangsuppiat ken panagkedked
Iti isu amin, palubosam a sindadaan a nasikap
Ti regta iti bagi ken isip ti maysa a naasi nga Ina.

Petpetam dagiti imana, dimo bulosan
A kas metten panangpetpetmo kadagiti imak;
Ken nupay dina maawatan ngem maawatak ti dana
Ti biag agekis-ekis, iturongmo iti Namarsua.

Diakto pulos mabayadan ti utangko
Iti amin nga ayat nga impaayna kaniak;
Ngem ti ayat ti Apo dinto malipatan
Pannakaipaay ti gunguna, bendisionam ti Ina
Sadi langit a kasta met ditoy daga.

[copyright.august.28.2011.by.rudy,ram.rumbaoa]

Pannakalipat

2011-08-05T10:22:00.004-10:00

[Ti Bannawag Magazine a nakaipablaakan ti daniw]

PANNAKALIPAT
ni Rudy Ram. Rumbaoa

                          i.
Atagennak a kas maladaga ket abbongannak
a kaduak ti narangrang a tangatang,
riingennak a kaduak ti agmatuon nga angin
iti karasakas ti nagbaetan dagiti aruo

Kayatko ti mailibay iti nauneg a pannaturog
tapno tagaimpek dagiti tagtagaimpem;
kayatko nga agtulid ti lubong kadagiti dakulapko
kas iti bassit-usit a nangisit a balurio.

                           ii.
Nalaus ti panangparigatmo kaniak,
no bukodta ti kanito a nawaya-
diak kayat ti maris,
diak kayat ti uni.
Dawatko, ipannak iti tuktok dagiti turod
iti nagbaetan ti ulep-panagrururos...
Apay a parigatennak unay?
Immayka kas maysa a bagyo,
ginunggongnak iti napalalo
a kas man addaak iti kayo
ket natnag ti panunotko iti daga
kas iti kappuros a mansanas
ken nupay agtuleng dagiti lapayagko
iti nalabes, iti kaunggan
sika ti bagim ay-ayamem ti leddaang.
Amin mawaras kas iti lupak ti unas
nagbanag amin a dapo, dapo...
Apay, aya, a parigatennak?

                           iii.
Impanawmo ti timekko kas iti uni ti kampana
ket agkatok ti awengna kadagiti nangato a kuarto
agingga iti lansad.
Iti nagbaetanta nga awan ti makabangen-
maysa a puso para iti dua.

Maysa, wen. No agsina ti kopa
saanko a maliklikan ti apuy
a mangapros iti naulimek a layus
ket malmesak kenkuana.

Wen, malmesak ken agsiddaawak
ta maysaak a bulsek a lames kadagiti koral-
yelo ti kaarig ti nagbaetanta
a timmangken ket ti apuy isu ti manguram.

                           iv.
Maysak a bulsek ket sapsapulenka,
yunnatko dagiti takiag
aprosak laeng ti iking ti ariwanas.
Asinonto ti mamagtipon manen kadata
nga agtugaw iti rabaw ti bato iti apagapaman
tapno imdenganta ti anasaas ti danum,
ti apros ti init,
no ti aglawlaw, linangeben ti sipnget?

Diak kayat, diak kayat ti agbalin a bulsek
kas iti rabii ti maysa a kalgaw a napudot;
kaano a masinasina dagiti langit
iti babaen ti dagsen dagiti butuen,
agtinnagda kaniak, iti abagak?

Sika, siksika laeng ti sapsapulek
ken dumngegak- iti sirok ti leppak ti kayo
iti narumrumek a tinapay,
agpitik ti di makita a puso...

                          v.
Ken riingennak kas maysa a maladaga,
guyodennak nga isubli iti narangrang a tangatang
winayawayaam dagiti kimmapas nga ulep
a binalud ken tinagikua dagiti sanga.

Awanton ti mairidep pay-
mangngeg ti aweng ti kampana kadagiti bantay
marunawak a kas niebe kadagiti kataltalonan
ket maysaak a pussuak a lumtuad
dita dakulapmo.

[Naipablaak iti Agosto 8, 2011 nga isyu ti Bannawag]

Kaipapanak

2011-07-25T14:31:00.006-10:00

[nabulod laeng ti ladawan]

KAIPANANAK
ni Rudy Ram. Rumbaoa

Tallo gasut ken tallopulo ket innem
nga aldaw ti napalabas, Mayo,
idi pinasingkedam ti kaipapanak kenka
tapno agbalinak a pasetmo-
ti ragsak iti biagmo
ti biag ti ayatmo.

Imbubosko ti amin a panawen
tapno siak ti sanggirmo
siak ti pangyasugam
dagiti banag a dimo kabaelan
nga isapulan ti sungbatna.
Inawatnak ket inawatka,
kinawesanka iti pammategko.

Ngem kalpasan nga impaayko ti amin
nagbalinak a nagasang ken saraawmo
a mabalinmo lattan nga iyula iti bibigmo
iti isasangbay ni Hulio iti biagmo.
Kumutukot, Mayo, ti apges
ken ut-ot ti sugat
a mariknak a parnuay
ti panagbalinko a gita
iti pusom...

Iti pannakaulilak
gapu't pananglipatmo kaniak,
naibbatak ti sangarakem
a namnama ti arapaap
ti masakbayan nga insaganak
kayatko laeng a nasayaat ti banagen
ti intukitko kenka a bin-i: ti ayat,
Ngem pudno a nagbalbaliwkan!

Kaano laeng daydi nga aldaw
a kunam a siak laeng
ti inka samsam-iten,
ngem nagbalinak metten
nga inka papaiten?

Ita, no kunam nga ulbod ti mariknak
gapu't kinapateg ti ayatko kenka
dika piliten a mamati kaniak,
ngem ipalpalpagipko kenka
nga ad-adunto pay
a tallo gasut ken tallopulo ket innem

nga aldaw ti sumangbay tapno
ipaayna kaniak ti kaipapanak...

[copyright july.25.2011 by rudy ram. rumbaoa]

Inosente

2011-07-20T09:47:00.006-10:00

[nabulod ti ladawan]

Inosente

ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat 6.27.2011]

Ket nagna a nakalaslasbang, kas iti rabii
Nga awan ti ulep ken nabituen a tangatang;
Naisangsangayan ti sipnget ken lawag
A nangarkos kadagiti nalanay a mata:
Gapuna a nakarangrangrang ti aglawlaw
Ta uray pay ti langit ilibakna ti kinaragsak.

Maysa a linong itdenna't ad-adu,
Ngem ti silnag ti maysa nakurkurang
Makissayan iti kagudua a kabaelan.
Ti pintas a linglingay ti awanan-nagan
Agallon iti tunggal maris-nangisit a kayo,
Wenno makasisirap ti lawag iti rupana;
Ti panunot 'yebkasna't nasam-it a kinatalged
Daytoy natarnaw, patpatgenda a paggianan.

Ken iti dayta a pingping, ken ti kiday
Nalamuyot, nakakalkalma idinto nga elokuente,
Ti isem manggargari, ti sabali a maris nga agandap
Mairakurak ti kinaimbag iti aldaw
Ti isip sikakappia iti amin nga adda iti baba
Gapu iti panagayat ti inosente a puso!

[copyright june.2011 by rudy ram. rumbaoa]

Panagbaniaga

2011-07-10T19:01:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan: maysa a buya ti aplaya]

PANAGBANIAGA
[Panagtawataw/Exilo a Daniw]
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat july.10.2011]

adayo unayen
dagiti aplaya a nagnaam
ngem patiek, subliamto met laeng
dagiti naulila a linikudam-
imbatim kaniak,
impapetpetmo iti dakulap
ti sangkapirgis a namnama ti arapaap

wen, nakaadayokan.
nakaad-adayo
ta nadanonmo payen ti sabali
nga iking ti lubong.
ngem bayat ti pannakaikawak
iti kaawanmo, sinalimetmetak dayta ayat
inimdengak ti samiweng ti dungngo
a kanayonmo a kantaen a panangilillili
ken duayyak bayat ti pannaturogko.
sapsapulek ti nalamuyot nga apros
dagiti ima a pakatalgedan ti riknak,
wenno ti nabara nga arakupmo
ta babaen kenkuana, maep-epan met
ti barukongko a napnoan iliw
gapu't nagbaetan.

diak masbaalan
diak matuokan
iti daytoy nagbaetan
ta uray adun dagiti aplaya a nagnaam,
kukuakto laeng ket bukbukodka;
agnanayonto nga asidegka kaniak.

wen, kunam nga addaka't adayo
ta saanko a masagid dagita ima,
saanko a mangngeg ti pitik 'ta pusom
wenno dika maiggaman wenno maarakup.
ngem uray kunam nga adayoka
ken adun dagiti aplaya a nagnagnaam,
asidegkanto latta nga agnanayon kaniak
ta mariknak nga agpitpitikka iti pusok
makitaka iti panunotko
mangngegka kadagiti lapayagko.

ket iti tunggal panagbannawag ti init
ken panagbaliw ti dalluyon iti taaw
tapno pugasenna dagiti tugot iti
iiyagepna iti aplaya,
agnanayonto't ayatko
agnanayon a maitalimengka iti pusok

nga uray kunam nga adayo unayen
dagiti aplaya a nagnaam,
patiek nga agsublikanto't dennak-
ti linikudam a kalman...

[copyright july.2011 by rudy ram. rumbaoa]

Tallo a Daniw

2011-07-07T17:43:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

Tallo a Daniw

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat 7.8.11]

          i.
agsaoak
laeng
iti pronombre,
mangtignay a sao
dagiti banag
a matagikua,
mailadawan,
kas iti
kinalawa, 
asul,
ayamuom.

    ii.
adda dita ti balikas,
ken ti musika
iti balikas.

ken adda met
dagiti banag,
tagtagainep
ken 
imahe.

piliek
ti maysa a banag,
ti mismo a bagi
ti daniw,
ti arapaap
ken realidad.

       iii.
ti kakaisuna
a tarigagay nga adda kaniak:

ti mangisao
ti balikas
para iti realidad.

panagpitik
kinadalus

ken agsao
a direkta iti puso
para kadagiti
makangngeg,
ken makaawat.

[copyright july.2011 by rudy ram. rumbaoa]

Pannakasulisog [Panagtawataw/Exilo a Daniw]

2011-07-01T10:14:00.000-10:00

[Nabulod ti ladawan: Dagiti nagkauna a Filipino Sakadas iti Hawaii]

Pannakasulisog
[Panagtawataw/Exilo a Daniw]
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat 6.27.2011]

Iti sakaanam ti disso:
ti siudad, 
pakasaritaan
ken ti agdama,
biag
ken patay.

Agpilika-
matagikuam ti amin:
tinapay, 
dayaw
ken pannakawasang-
no agtamedka kadagiti idolo
a nakatangad ulo iti ngato...

Ngem kuam ti wayawayam,
ta binayadam daytoy iti ipapataymo.

[copyright june 2011 by rudy ram. rumbaoa]

Sabong ni Mirasol

2011-06-28T11:16:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

SABONG NI MIRASOL

[maibilang nga Erotic a Daniw]
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat 2.27.2011]

Daydi a rabii ti kapatgan a sagutmo:
Pagngatangataak tinagikuak ti gundaway
Nagtalinaed ti pinnerreng dagiti mata
Natarusak ti ibagasan 'ta isemmo
Nagturongta iti sirok ti mangga
Nagildagta iti karuotan nga apagta
Binaludka kadagiti arakupko ket nariknak
Ti panagdalagudog ti barukongmo
Kas man adda mauyos a panagbabawi.

Idi damo, disintonado dagiti nalailo
Nga areng-eng ngem idi masurotakon
Ti taltalontonek a desdes, limmukay
Dagiti nagsusuopak tapno magtengko
Ti pagnguddoan ti alimpatok- nayurit
Awan ti maaramidan ti kinalamiis ti rabii
Iti kabara ken agsasaruno a panagtedted
Ti ling-et ti bagi. Kas iti alimbubuyog,
Sepsepanna amin a diro nga adda iti sabong.

Naulimek ti aglawlaw kalpasan a nayibbet
Ti kararagsakan nga asug ti nagpatnag
Malaksid kadagiti kulintaba nga agtatayab
Iti lamolamo a tangatang ken sellag a bulan,
Nagmarka iti blusa ti maris nalabaga a kapnekan
A sitatallugodka a nangyawat ti inannadam
A kinabaknang iti agtarawidwid ken mangaywan.

Inaldaw-aldaw nga impalagip ti sayamusom
Dagiti sabong ti agadda santo agpukaw a banglo
Bayat nga agdisso ken agtayab dagiti alimbubuyog
Ti panagreggetda nga agsapul iti diro- aggiinnunnada,
Wenno nasayud ti panaglabas ti sangapulo a tawen
Iti panawen ti lam-ek ken kuaresma ngem kaskasdi
A nabaybay-an ti panagdakkelda iti minuyongan
Ti pannakaulilak gapu't pannakairisang ti biag... 
[copyright february 2011 by rudy ram. rumbaoa]

Exilo a Daniw [Nagtawataw a Daniw]

2011-06-26T11:25:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

Exilo a Daniw

[Nagtawataw a Daniw]

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat 6.25.2011]

Dagiti exilo a dandaniw- 
kas da la mula a kaktus iti disierto.
Awan maawatda nga alnaab;
napalikawkawanda't darat,
a dumakkel ken umangra
nga agsabong iti nalabaga.

Iti tapok ti aglumen a panawen
sullatanna dagiti tugot;
kas iti exilo a dandaniw
agtalinaed,
dumakkel
ken agpusaksak
iti pannakaparigat ti sabong a lilak.

No dagiti pusotayo- sika ken siak
ket maduyok iti siit ti daniw
dika agsangit-
ta dagiti exilo a dandaniw
ket kas da la mula a kaktus iti disierto-
mataronanda kadagiti daratayo.

[copyright 6.25.2011 by rudy ram. rumbaoa]

Kasano a Mariknam ti Aprosko no Adayoka Kaniak?

2011-06-19T11:57:00.000-10:00


[ti Dios-ti-aluadna nga amak, ni Emeterio T. Rumbaoa ken kaanakak, ni Joel Mark R. Magundayao]

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat june.19.2011]

Kasano a mariknam ti aprosko no adayoka kaniak?
Ta ti daniw ket saan a kas iti napatak nga agek
Kaadda ti daniw a nakakurkuranges ibuksilanna,
Gapu ta amin a linaonna a balikas ket kailiwkonto.

Nupay kasta agsuratak gapu ta awanka't dennak,
Nakaad-adayo ti Ama kadagiti matak ngem iti pusok
No mamin-ano a daras a mabalin nga agparang ti rupa

Ket ti riknak timbengen ti panangidadanes ti arte.
Kasano a mabalin ti kaaddak kenka iti dayta a wagas
Maipada iti nasged a tarigagay ti iliw ken segga,

Gaw-atek ti parabur iti nalablabes ngem ti nangbangen
Awan ti naisawang uray ania a balikas ti inka panagsubli.
Ket banag nga alisto nga aglabas ti tiempo a nagbaetan,

Dagiti atiddog nga aldaw a pannakailiw saanda nga agbayag
Adda oras no kaano ngem babaen iti balikas inta arakupen
Ketdi ammo iti mabiit nga agsarangtanto iti rupanrupa.

[copyright june.19.2011 by rudy ram. rumbaoa]

Agnanayon ti Lagipmi Kenka, Ama...

2011-06-19T11:49:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa
[immuna a naiposte iti Iluko.com idi 11.20.2008]
NO maminsan, babalawentayo ti Dios no kasta nga adda pumusay a kameng ti pamilia, asideg kadatayo, gagayyem wenno am-ammotayo. "Apay isuna? Nagsingpet a tao," kasta ti masansan nga ibagatayo. Ngem ditay' ammo nga adda gayam naituding nga aldaw, oras, tiempo wenno panawen nga ipupusay ti tao. Addan nakasagana a plano ti Dios iti tunggal maysa kadatayo. Ti Dios ti puon ti biag ket adda iti turayna no kaano a kayatna nga alaen ti biag nga impabulodna kadatayo a pinarsuana.

Lagip ketdi nga agnanayon para kadakami a sangkaamaan ni Emeterio Tungpalan Rumbaoa.

Nayanak ni Emeterio idi Pebrero 14, 1910, aldaw dagiti puso. Kas ti kaalisto a pananglapgis iti bulong ti kalendario, kasta met ti kaalisto a mangipalagip iti nabayagen a kaawanna iti dennami. Nupay para kadakami a sangapamilia, agari ti liday a di malapdan no madanonan dayta a bulan- Pebrero, ta daytoy ngarud a bulan ti nangyeg kadakami ti manto a nangpespes ti lua kadagiti mata ken nangipaay ti liday a nakariknaan dagiti puspusomi; kasta gayam ti marikna ti maulila, nangruna no mapukaw ti maysa nga Ama a nangibubos ken nangted iti amin a tiempona tapno maitedna amin a ragsak a kalikaguman iti pamiliana.

Kas teddek ti inulilana a pamilia, kasla dimi metten kabaelan a subaen dagiti pannubok a dumteng iti biag--awanen ti pundasion a karaptanmi nupay adda ti silaw a gabaymi. Ngem saan amin nga ipapatay ket itdenna ti liday wenno leddaang. Adda met gayam ragsak nga ipaayna. Pumusay ti patpatgen tapno agbiagka. Saan la a dayta, makasursuroka a bumangon iti bukodmo a panglakagan. Masursuroanka a sumaranget kadagiti pannubok wenno karit nga ibanesbes wenno isaplit ti panawen iti pamilia. No maminsan, masapul gayam a mapukaw ti maysa a tao tapno agbiag ti kaaduan.

Iti isasaklang ni Emeterio iti Apo a Namarsua idi Pebrero 27, 1996, kasla naiddep ti napanayag a rangrang ti init kadakami. Kasla sipnget ti nagari iti uneg ti pamilia. Nasipnget kunak ta arigna gayam a ti Ama iti mangted ti rangrang iti aglawlaw [ti puon ti biagyo] ti sangapamilia. Naglumen ti ragsak ket para kadakami, napuyupoy ket naiddep a namimpinsan ti rayray ti kandela a mangted lawag kadakami. Nanglipat ta nagari ti manto, ti panes kadagiti puspusomi. Ket iti dayta a tiempo ti panagladladingitmi, arigmi ti manglaylayen a sabong nga awan man ti mangsibug kadakami. Wenno mangpalangto iti biagmi iti isisina kadakami ti teddek ti pamilia. Kasta ti biag.

Ngem nabati kadakami nga annakna ti balikas ti namnama a nangted manen iti rayray ti masakbayanmi iti tunggal idadap-awmi iti ruar ti lubong a nangyeg ti panes kadagiti pusomi. Kasla samiweng iti kaungganmi a no tunggal maipalagip dagidi balikasna, kayatmi nga ikanta ti kanta a pagdaydayaw iti Dios gapu iti kinaimbag nga impaayna kadakami. Iti panunot, baliksenmi: "Dios koma kenka ti kumuyog, Ama."

Wen, kasla musika nga agdayyeng iti kararuami tunggal madanonan ti bulan ti Pebrero. Maiparipirip iti daytoy a bulan ti Pebrero ta nakalalagip unay-- "Aldaw dagiti Puso" idi damo a masirayan ni Ama ti lubong a nagtaudanna. Anian a ragsak dagiti nagannakna ta nagbalinda a saksi iti itataud ti maysa a parsua a mangtaginayon ti nagan ti kaputotanda. Agpayso, naisungsong kadatayo idi ubbingtay' pay dagiti nasagraduan a panursuro, tinaripato, pinadakkeldatayo dagiti nagannaktayo tapno agbalin a manakman iti uneg ti pamilia, kadagiti tattao ken iti komunidad. Asino koma ti nagannak a mangisuro ti anakna iti pakadaksanna? Wenno kunam kadi iti anak, "Kautem man no ania ti adda iti uneg dayta nga abot?" No sika a nagannak, ammom nga uleg ti adda iti abot, apay nga isagmakmo ti anak? Saan! Kas met iti panangpadakkel iti anak, isurom iti nasayaat tapno agbalinto a parupam, ti kinaasinom, ti kinataom a mangitag-ay ti nagan ti kaputotam. Ket pudno, diak malipatan dagiti naespirituan a sursuro daydi Ama kadakami nga agkakabsat: "Saankayo nga aggaapa. Pagarienyo ti kappia kadagiti puspusoyo. No masapul ti tulong ti maysa kadakayo, pagbibinnadangayo a tulongan. Diyo baybay-an. Agpipinnateg ken agiinnayatkayo nga agkakabsat. Ti agaramid iti daytoy, isu ti pudno nga annak ti Dios."

Lagipto nga agnanayon kadakami a pinanawan daydi Ama. Ta awan ti agkuna a kukuana ti amin a tiempo wenno orasna ditoy lubong. Adda umuna, adda met maudi. Ngem awan paggiddiatan dagitoy ta padapada a matay ti amin a tao. Adu ti dalan a pagturongan wenno pagpilian a pagnaan, ngem maymaysa ti pagtungpalan. Sadiay agdadanonto ti amin a pinarsua ti Dios, natay man wenno sibibiag.

Naimatangak idi ti naudi a panangipalubos daydi Ama ti angesna. Nakitak ti panagdalutaytayna. Kunak iti nakemko: "nauyosen ti biagna." Iti panunotko, malagipko daydi pasamak iti Bantay Kalbaryo a nakapasagan ni Jesu-Kristo. Daydi panangisukona ti maudi nga angesna iti Dios Ama. Intalekna ti biagna iti Nailangitan nga Ama. A, nalpasen! Nalpas kadin ti amin? Kunak, saan pay Dungdunguek nga Ama. Mabalin a nalpasen ti nagbalin a misionmo ditoy rabaw ni Apo Daga, ngem addakanto latta a kalasagmi, mangiturong kadakami no ania ti rumbeng a dalan a pagnaanmi kalpasan a napasagkan iti imatangmi.

Ngem iti panunot ken kararuami, nabiagka kas iti sabong a mangted iti ayamuomna tapno masay-op ken agadiwara iti aglawlaw. Wen, dimon marikna ti bara dagiti aprosmi, ti agekmi wenno arakupmi, ngem kas kabara ti apuy iti kapategmo kadakami nga inulilam. Nupay awankan, agnanayonto latta a sika't pabelo ti kandela a mangted rangrang ti apuy--iti pamiliam.

Pudno, di magatadatan ti kinasin-aw ti panagpuspusom nga impariknam kadakami. Ta babaen kadagitoy nga impakitam a ragsak a sinangalmo iti nagbabaetan ti tunggal maysa kadatayo, umanayen daytoy a mangted liwliwami. Saan a magatadan ti aniaman nga adda. Ketdi, namuli ti pamilia. Nabussogmo ti pamiliam iti ayat, pammateg, panagsakripisio, inwanwanmo ti panagpakumbaba, ti kinatured, ti agibtur, ti agparabur, ti mangawat ti panakapaay ken kangrunaanna, ti umawag ken agdaydayaw iti Dios.

Wen, maymaysa ti pamilia ta naimatangam no kasano a nagballigika kadagiti arapaapmo a magun-od ti pagsayaatanmi. Maysa a nagan, maysa a pamilia a buklen ti maymaysa a puso. Maysa a kaputotan a mangibaklay ken mangiburay kadagiti sabsabali ti panursuro nga intukitmo kadakami. Dagitoy dinto matakaw ti sabali. Dinto kabaelan a takawen ti mannanakaw ti sursuro nga impapetpetmo kadagiti dakulapmi ta daytoy ti nagbalin a rangtaymi a mangtun-oy ti naan-anay a balligi a kalikagumammi iti masakbayan. Dakami ita ti bulong ti sanga. Sika ti ramut a pagtaudan ti adda kadakami.

Nasukog ketdi ti naidumduma nga ayat nga impariknam ken impakitam kadakami a di kabaelan a parisan ti sabali. Ta idi masarakan ti pusom ti kabinnuligna, dikay' nagtaktak ken ni Ina tapno maaramid ti rumbeng a mapasamak. Nabukkaan ti bara kas iti gumilgillayab nga apuy ti kinupkupikopanyo a rikna tapno madanuman ti natikagan a bukel ni karayo. Inimasyo ken ni Ina ti naglangoy ken nangnanam iti naruk-atan a diro ni ayat iti kinaulimek ti rabii. Para kadakayo a dua a naglemmes iti ragsak, maysa daytoy a gameng a rumbeng a saluadan.

Kitaem, adtoykami ita; ti bunga ti nairut nga arakup ken areng-eng a samiweng ti nagpatnag a nakasukoganmi. A, sikat' arkitekto a nangdisenio kadakami tapno agbalinkami a parupam-- ti kinaasinom, ti kinataom...Kitaem, Ama, dakami ti dakami ta no saan a Sika, awankami koma ita. Agyamankami, Ama, gapu iti panagkallaysa ti itlog ken semilia ti napudno nga ayat, timmaudkami a bunga ti inar-arapaapyo ken ni Ina.

Ala ngarud, kastan, Ama. Palubosandaka a natalna ti panunotmi. Saantayon a maisubli pay ti nalpasen. Nalpasen. Ngem iti pannakapukawmo kadakami saanna a 'yeg ti agnanayon a liday. 'Yegna ketdi ti biag. Saan ketdi nga iti ipupusaymo ti mangkeltay kadagiti arapaap--dagiti inar-arapaapmo a para kadakami, ketdi, ' yegna met ti pannakabangon ti pudno a panagtalek iti tungal maysa tapno agsampaga ken mataginayon ti bukel nga intukitmo, "ti ayatmo."

Wen, Ama, inkan aginana. Iti tapok a naggapuam, isu met laeng ti inka pagsublian. Idawdawatandaka, dika met mauma a mangidawdawat kadakami ta sikat' addan iti salinong ti Dios a Mannarabay. No adda man nagkuranganmi, maluktan ti pusomi nga agbabawi. Saankami a perpekto ta adda met pagliwayanmi. Aramid a narasi. Taotayo laeng, Ama. No ania dagitoy a nagliwayanmi, sika koman, Ama, ti mangpunno. Pakawanennakami.

Alisto ti panagtulid ti rueda ti panawen ken panagpitik ti pagorasan, addanto tiempo nga agtitipon manen ti pamilia. Ngem palubosannakami nga agbati pay laeng iti apagapaman tapno inkam talaytayen dagiti pannubok ti nakaparsuaan. Ngem no dumtengto ti aldaw ti bagi agrukopen, situtulok ti kararua a rabsuten ti panawen...

Ala kasta, "Dios ti Kumuyog!*

[copyright by rudy ram. rumbaoa]

Malaglagipkanto Latta

2011-06-15T11:09:00.000-10:00

[maysa a ladawan ti sabong ti Hawaii]

Ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat 6.2.11]

Gapu kenka, agsampaga dagiti sabong iti hardin,
a kaniak, agpampanaas manipud iti russuak ti ayamuom.

Nalipatak kadin ti rupa,
wenno diak malagip dagiti ima;
kasano a marikna ti bibigmo ti bibigko?

Ngem gapu kenka,
paggaayatko dagiti mayepyepyep a napudaw a rebulto iti parke,
dagiti rebulto a saan a makatimek wenno makakita.

Nalipatakon ti timekmo, ti narag-o a boses;
uray dagiti nalanay a matam, nalipatakon.

Kas iti sabong nga agayamuom ti banglona, adtoyak, kiddawek
a malawagan ti nakusnaw a lagipko kenka. Agbibiagak iti panaas
kas iti maysa a sugat; a no sagidennak, saanen a mabalin nga agsubli
iti dati a langa ta nalpasnak a sinaktan.

Kupkupikopannak dagiti aprosmo,
kas iti panagkarayam dagiti lanut iti pader.

Nalipatak payen ti ayat, ketdi, kasla mabuybuyaka ti apagapaman
iti tunggal tawa a pagtamdagak.

Ngem gapu kenka, agayamuom kaniak ti panaas-kalgaw;
manen, tagtagi-urayek dagiti pagilasinan tapno agbunga
dagitoy a tarigagay: kas iti panaglabas ti layap iti tangatang,
banag nga agtennag kadagiti dakulap.

[copyright june 2011 by rudyram.rumbaoa]

Dika Agtakder iti Tanemko ken Dinak Sangitan

2011-06-02T11:22:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

ni Rudy Ram. Rumbaoa/6.2.11

Dika agtakder iti tanemko ken dinak sangitan

Ta awanak sadiay, saanak a naturog.
Addaak iti rinibribu a milia nga ipalpalais ti angin
Maysaak a niebe a matnag
Naasiak kas tudo a mangbisibis
Wenno bangkag iti maulom a grano.

Addaak iti naulimek a bigat
Karanting ti napintas a linglingay
Iti pananglikawlikaw dagiti tumatayab iti tangatang
Siak ti bituen a manglawag ti rabii
Sabong nga agayamuom iti banglo
Talinaay iti kuarto.
Agkanta a kas tumatayab
Maysaak a nalapsat a banag-

Ket dika agtakder iti tanemko ken dinak sangitan
Ta awanak sadiay, saanak a pimmusay.

[copyright june 2011 by rudy ram. rumbaoa]

2011-06-01T12:27:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

PANGIGAPUAN ITI MAYSA NGA AMA
[Pangraem kadagiti amin nga Amma]
ni Rudy Ram. Rumbaoa/6.1.11

Inalikumkom ti Dios ti pigsa dagiti bantay
Ti nadaeg a buya dagiti kaykayo
Ti kinabara ti init iti kalgaw
Ti naulimek a taaw
Ti naparabur a kararua ti nakaparsuaan
Ti takiag ti makaay-ayo a rabii
Ti sursuro iti amin a panawen
Ti bileg iti panagtayab ti agila
Ti panagrusing a ray-aw iti bigat
Ti pammati ti bukel ti mostasa
Ti panaganus iti eternidad
Ti pagkasapulan ti pamilia

Isu a pinagtitipon amin ti Dios dagitoy a kalidad,
Idi nga awanen ti sabali pay a mainayon
Ti obra-maestra ti Dios- nakompleto
Gapuna,

Inawaganna daytoy iti Ama.

[Copyright 6.1.11 by RudyRam.Rumbaoa]

O, Rosas!

2011-05-08T11:26:00.000-10:00

O, ROSAS! [erotic poem]

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat-Abril 30, 2011]

No bumangonka iti agsapa,

agsarimaddengak a mangbuya kenka.
Isalapaymo ti duanaig iti tawa

ket ti raya ti init tiliwenna ti makasisirap
a pudaw dagiti abaga, idinto a ti baba

iti sikigan ti nalamuyot ken nalukneng

a bimmalitok ti marisna nga anniniwan,

agandap no ipunlagidmo ti spongha,
ken agindayon ti barukongmo,

agpallayog a kas maris amarillo a rosas.

Pinatedtedam ti bagim iti danum

ken dagiti abagam makasisirap kas iti maris pirak.
Naglamukosen nga arigna ti matennag ken agbabasa a rosas.
IInimdengak, kas da la napirsapirsay a petalo.

Iti tawa a nalikmut iti lawag, impamaysak a binuybuya

ti bimmalitok a maris ti anniniwan. Agkulpi.
Nagkulpi agingga a makasisirap a kas

iti kalamuyot ken kalukneng ti naingloriaan a rosas!

[copyright by rudy ram. rumbaoa-abril 30, 2011]

Ayat iti Pagilian

2011-05-03T12:28:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

AYAT ITI PAGILIAN [Nagtawataw a Daniw]
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat Marso 2011]

Iti suli daytoy pusok, adda puris-sugat
Nga awitko manipud pay ubingak,
Ngem para iti daytoy patpatgek
Dina inayat ti ay-ayatek. 
Inayatna ketdi dagiti siudad
Pagpagilian, nagtawataw...
Ngem kinaykayatko dagiti talon-
Kataltalonan a mangipalagip nakayanakan.

Siak, piliek ti pagduyosan rikna
Ayat iti pagilian, ayat a kalikagumak.
Intedko't biagko iti nagtaudak
Ngem maysa a patpatgen ti pinalusposan
A kenkuana, diakton pulos makita pay
Iti sidongko wenno aglawlaw
Agtalinaedto ti sugat iti pusok
Gapu ta dina inayat ti kinanumok. 

Tunggal tao adda bukodna a destinasion-papanan
Iti daytoy nakiro a lubong no isu't inna pagayatan
Iti pusok arigna ti kasla marumek-mabriat
Gapu ta dina inayat ti nagayatak-
Kukuana ti baknang ken pannakaidaydayaw
Kaniak ti rigat ken kinadaksanggasat.

Diak maisukat ti kinabaknang-
Iti pagiliak, ti sao ken wayawayak...

[copyright by rudy ram. rumbaoa/march 2011]

Mayyang

2011-04-28T11:50:00.000-10:00

[nabulod a ladawan]

MAYYANG [erotic poem]
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat Abril 27, 2011]

Il-iliwek iti panangawagmo ti naganko:
Kailiwko ti bosesmo a maipalapayag kaniak
Kailiwko ti panangaprosmo iti kudilko-
   kailiwko pay ti 'yaasidegmo ditoy dennak
Kayatko nga ibungon 'toy bagik iti lawlaw ti agadiwara a banglom-
   kailiwko pay ti pay-udmo.
Kailiwko ti wagas a panangayatmo kaniak-
   arigmo ti droga. addaak iti babaen ti turaymo.

No idennesmo dagiti imam iti bagik, mariknak a sumged ti apuy kaniak
Ti bibigmo iti bibigko, iti barukongko, nababa't panaggunay ti ngiwatmo
Agar-areng-eng, kayatmo a kagaten ti tengngedko, iti likudko
Agbabasa, ala, ipanmo a rikna, diak materred ti panunotko
Ikaglismo dagiti ramaymo kaniak, iti uneg ken iti ruar
'Yeg ti sobra a ragsak ti panagsala ti dila iti manimani nga awan duaduak
Agpulpuligos ti ulok, inyegmo kaniak ti kaimbagan a mariknak
Kayatko a subaen dagiti nadawel a dalluyon ti ragsak
Kasla angesko't magsat, agtayyek dagiti matak- maangsanak.

Nagiddaka, siak met ti akimbatang
Kayatka a pagkulay-oten,
Mariknak bara't panagtedted dagiti ling-et.

Kayatmo kadi a marikna ti kayatko a marikna?
Itedko kadi ti banag a dimonto malipatan?
Ala, riknaenka, aprosanka, namnamenka
Kayatka, kasapulanka, kailiwka
Agek, apros, dilaan, kagatenka
Ayatennak, riknaennak iti agpatnag.

[copyright 2011 by rudy ram. rumbaoa-mayyang]

Kalgaw

2011-04-16T10:18:00.000-10:00

[maysa a buya ti kataltalonan]

Kalgaw
ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat Abril 9, 2011]

Malagipko dagidi aldaw ti umuna a ragragsak
Napno iti tured, pannakakellaat a buyogan ti babantot
Agildagta nga agmalmalem, agpatpatnag iti bassit a kama,
Maturog ken manganta pay ditoy: panawen ti pudot.

Iti naminsan, agarup amin a banag ket nagluom
Narikna ti bara a di kabaelan
No dadduma ti pul-oy ti angin agumentar;
Pagsalaenna dagiti nakalukat a tawa.

Ngem napukawdan, mariknam kadi pay?
Aglanglangan a rakit ti kama; ket mariknak nga agtapawta
Iti adayo a lugar a dita ammo no ania.
Umuna ti init, sumaruno ti bulan- tipping
Uray pay dagiti bato, aggunayda.
Amin a banag, makita. Marikna.

Kalpasanna nagserra. In-inut a naglamiis ti rabii
Nagkuti ti bulong dagiti kayo ket natnag iti daga.
Ket tunggal maysa marikna ti pannakasina-sina
A kaawan iti panagbabawi.
Ngem nagbalintayo nga arista manen
Tapno ituloy ti agbaniaga.

[copyright by rudy ram. rumbaoa-4.9.11]

Isurom Kaniak ti Agbasol

2011-04-03T11:36:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat 4.3.2011]

Isurom kaniak ti agbasol-
Iti wagas a mapawilan nga ayat,
Ammok a nasin-aw ti tarigagaymo;
Ti nalanay nga agar-arapaap a matam
Iti tunggal sukog ti basol adda kinapudno.

Wen, isurom kaniak ti agbasol-
Adipenennak kadagita pangay-ayom

Baludennak kadagiti nabisked a takiagmo
Ibus-oyko't bagik, tagikuennak.

Pagbalinennak nga apuy iti kinalamiis ti sardam
Tapno sumged ti baro a tarigagay

Ket agkak dagita bibig- aminmo,
Agingga a mariknak ti nasam-it a bara.

Uray kunam a kaguranak,
Isurom kaniak ti agbasol.

[copyright by rudyram.rumbaoa]

Iti Sirok ti Bittaog

2011-03-20T11:13:00.000-10:00

[ti Bannawag Magazine a
naipablaakan ti daniw]

ni Rudy Ram. Rumbaoa

Daydi a rabii ti kapatgan a sagutmo:
Natarusak dagiti balikas ti bibig ken matam
Iti sirok ti bittaog, binalud dagiti takiagko
Dagiti naglulumba a dalagudog ti barukongmo
Awanen ti naaramidan ti lamiis ti rabii
Ta naginudotan iti bara ti patempategta

Inaldaw-aldaw nga impalpalagip ti alimbubuyog
A masansan a manglikawlikaw kadagiti sabong
Daydi a rabii a pinagkamangta ti lamiis iti kaltaang
Nakarimrimat dagiti kulintaba a nangbasisaw
Iti lamolamo a tangatang ken sellag a bulan

Ngem ti sangapulo a tawen, sumeksek ti lam-ek
Uray kadagiti gumilgil-ayab a kuaresma ken kalgaw
Maregreg dagiti sampaga ti sabong ken ti alimbubuyog
Maulila nga agngatangata kadagiti bulong ti bittaog.

[*Bannawag, Marso 14, 2011 nga isyu]

Samiweng ken Ayat

2011-02-13T10:32:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

Sarita ni Rudy Ram. Rumbaoa

NAGAYAD ti isem ti gayyemko a kartero nga agobra dita Post Office ti Laoag a nangyawat kaniak ti sobre iti dayta a bigat ti Lunes. Adda ragsak a naipinta iti rupak idi mabasak ti nagan a naggapuanna. Ni May. Hong Kong ti nailanad nga addressna iti koreo.

Iti gagarko a mabasa ti linaon ti surat, linuktak, ngem napasennaayak idi agangay. Kasla paspasagidannak ti tunggal binatog ti surat. Nabainanak la ngarud idi mabasak amin ti pakabuklan ti surat. Nabagas ken napnoan kaipapanan.

Mabilbilang ti aksaw dagiti sakak a nagturong iti uneg ti balay. Inyuldagko ti bagik iti sofa apaman a nakalaemak sa napaangesak iti nauneg. Miningmingak ti sobre. Inruarko ti surat iti sobre, binasak manen. Kasla diak mapnek. Naigawid iti imatangko idi madanonak ti sumagmamano a paset ti daniw a nairagpin iti surat a kunana:

"Ngem apayaunayen aya ta naidasayak binaybay-annak laeng
Nagturedkan, Biagko, ta dinak man bitibiten,
Di met aya siak immuna nga aldaw ti inka samsam-iten
Nagbalinak man iti apagbiit nga inka papaiten?"

Ita, ad-addan a maabisigko ti pakabuklan ti surat. Nailaw-anak iti aramid a pagbabaywak ita.

Agay-ayam ti isipko iti dayta a rabii. Pilpilitek nga itarayan ti biddutko iti napalabas ngem kasla man al-aliaennak ti panunotko. Sidsiderennak kadi ti nagbiddutak? Wenno konkonsensiaennak?

Dati a kaayan-ayatko ni May. Tubo ken dimmakkel iti Barrio Beinte Singko ditoy siudad ti Laoag idinto a ti kabangibang a barrio ti puonko. Diak ammo no nairanrana laeng ti panagam-ammomi ken ni May.

Planok idi ti agpalpaliwa ken manglang-ab iti presko nga angin ti rabii bayat iti panangkondisionko ti panunotko nga agputar iti kanta. Isapsapulak ngamin iti napintas ken maikumbiyene a balikas ti putarek a kanta a pagduetoan ti lalaki ken babai kas kiddaw ni Vhen Bautista, ti gayyemko a kumakanta ken nabirngasan a Prince of Ilocano Songs para iti main-inaw a baro nga albumna idi maisadsadkami ken ni Gasat, ti balasang a kaanakak iti lugar da May a nakaangayan iti paliga ti basketball ti barrioda. Iti laksid ti kinakompositorko iti Ilocano songs, agpapaayak pay a kas newswriter iti maysa nga AM Radio Station iti siudad.

Siak ti pinusgan ni Vhen idi nga agputar iti liriko ti kanta dagiti naglabas a naiplakan a kantana a naipalaon iti albumna. Nairaman ditoy dagiti putarko kas iti Inday, Naragsak a Paskuayo, Aldaw ti Paskua, Panagrambak, Idolo, Caregiver, ken Ayat ti Maysa a Baro-- pinaglatak amin ni Vhen dagitoy a komposisionko. Sabali ti Saniata, Sagutko Kenka ken dadduma pay a kanta a sinuratko met laeng ngem kinanta ti sabali ken nalatak met laeng a kumakanta iti Ilocandia. Iti radio stations iti Ilocos Region ken iti merkado, kanayon a mangngegan. Ken no diak mariro, uray pay idiay ballasiw taaw, kangrunaanna iti Hawaii. Gapu ken ni Vhen, nairamanak met a naglatak. Isu a kiniddaw manen ni Vhen nga agputarak iti kanta para iti baro nga albumna. Sa maysa pay, kayatna nga isalip daytoy putarek a kanta iti Ilocano Category iti maangay a Regional Awit Awards iti mabiit.

Kasla immapay kaniak ti suerte ta diak ipagarup nga agam-ammoda May ken ni Gasat iti dayta a panakailaw-anmi iti kaanakak a nagpasiar iti barrioda. Agkaeskuelaan ken agkakuartuanda pay iti maysa a subject iti Divine Word College of Laoag a pagbasaanda. Kalpasan ti kinnomusta, inyam-ammonak ni Gasat ken ni May. Naammuak ken ni May nga agturpos iti kina-Bachelor of Science in Arts iti dayta a tawen. Iti laksid daytoy, adu pay ti sabsabali a banag a naammuak kenkuana ken ti pamiliana a rason iti nakatukayan ti riknak. Iti panakidakulapko ken ni May, nakariknaak iti kasla kuritengteng ti kuriente a nagkarayam a dimmanon iti pusok a diak masinuno no ania ti kayatna a sawen. Nakariknaak ketdi iti bang-ar ken ragsak.

Saan gayam a maigawid ti rikna no agragut ti puso nga agayat--'tay kunada a love at first sight. Ket pudno dayta ta manipud idi naam-ammokon ni May, inspiradoak metten nga agputar iti kanta. Kanayonek payen ti mapan agbuya iti paliga ti basketball iti barrioda a kaduak ti kaanakak, nupay ti kinapudnona, ni May ti rantak a makita. Ta asinoak koma ngamin a di maguyugoy nga agayat iti maysa a dayag nga adda aminen kenkuana ti talugading a pakatukayan-rikna dagiti babbaro a kas kaniak? Kinagaget, kinasirib ken nasingpet. Natanang nga agsao, simple nga agkawes ken maibagay unay ti bimmanduria a bagina iti kalaingan a tayagna. Relihiosa, labes-abaga ti buokna ken naisem dagiti napungay a matana.

Agingga nga impudnok ken ni May ti rason iti innak panagbuybuya iti paligada, a rason a dina ninamnama dayta a banag a panagpudnok kenkuana. Nagdatonak ngem dina inawat ti nadarisay nga ayatko. Ubing kano pay iti dayta a banag iti sangapulo ket siam a tawenna. Kayatna ti agturpos nga umuna iti kolehio. Isu ti inaunaan kadakuada a walo nga agkakabsat ket namnamaen dagiti dadakkelna a makatulong daytoy a mangisakad iti panagbasa dagiti adienna apaman a makaturpos ken makasapul iti pagtrabahuanna. Ngem pinanamnamanak ketdi a luktannanto met laeng ti ridaw ti pusona kadagiti agrayo kenkuana no madanonan ti umno a tiempo, ken no saanak la ketdi nga agganat.

Raemek ti pangeddengna nupay nasakit para kaniak. Inawatko a sipupuso ti panangipudnona kaniak dagiti planona iti biag. Patiek a pagimbaganna dayta. Agurayak no isu ti kasapulan. Saanak a napukawan iti namnama nupay ammok nga adda met dagiti padak idi nga agrayo kenkuana nga agur-uray iti desisionna. Saanak a nagsuko. Ta ti agsuko, kaibatoganna metten a mapungsay ti arapaapko nga agputar iti kanta. Para kaniak, dakkel unay ti koneksion ti samiweng ken ayat. Ni May ti inspirasionko ket isu ti mangbibiag dagiti balikas nga iladawak iti kantak.

Idi makaturposen ni May iti kolehio, dagus a napanko kinablaawan. Imparipiripko manen ti ayatko kenkuana. Saanko a nauray ti sungbatna ngem mariknak nga adda kaibatogak iti pusona. Patiek a ti agan-anus, addanto maurayna a supapak. Impariknak ti kinapateg ti ayatko kenkuana.

Iti maikadua nga aldaw ti Hulio iti dayta met la a tawen, diak ninamnama nga awatenna ti ayatko. Ket kas pammatalged ti kinapudnok kenkuana, diakto mulitan ti panagtalekna kaniak. Nagkariak a ragsak ti sagrapenna iti dennak. Isu ti ayatek ingga't inggana. Isu ti samiweng ti ayatko.

Intuloymi ken ni May ti rinugiak a pinutar a kanta a pagduetoan ti lalaki ken babai. Ni May pay ketdin ti nagsurat ti liriko iti koro ti kanta. Ket anian ta magustoak man ti panangyablatna kadagiti balikas nga inaramatna ta maibagay unay iti musika. Basar iti panagawatko iti liriko a sinuratna, kanta daytoy dagiti puso a naginnadayo-- dagiti agayan-ayat a naginnadayo gapu iti ayatda a mailung-aw ti kasasaad ti panagbiagda:

"Rinibu man a milia ti kaadayom kaniak
Kanayonka a maipalagip iti kaunggak
Nalawa man a taaw ti inta nagbaetan
Ti pusok sika la ti inna aw-awagan

"Dagiti ladawam no buybuyaek ida
Sumken ni iliw diakon magawidan dagitoy lua
Dagus nga alaek ti cellphoneko
'Ta dayta timekmo umanayen a ragsakko..."

Urayak la simngar iti kinapintas ti panakasangal dagiti balikas iti kanta. Daytoy a nagbinnuliganmi a pinutar, isu metten ti pinagbalinmi a theme song ti ayan-ayatmi a pinauloak iti Pammategmo. Ket manipud idin, nagbalin a namaris ti lubongmi ken ni May. Kasla awan ti liday a sumangbay.

Gapu iti nalaus a panagayat ken panagtalekko ken ni May, isu ti nangipaimaak ti orihinal a komposisionmi. Isu ti nangidulin dagiti banag a napateg kaniak--kas iti samiweng a pinutarmi. Ket napalabas pay ti nasurok a tallo a lawas, nakaawatakon iti tawag ni Vhen a nangipakaammo a mairaman ti putarmi ken ni May a kanta a maiplaka iti mabiit.

Aglima a tawen nga agayan-ayatkami ken ni May. Iti laksid ti kinaiget dagiti dadakkelna kaniak, nasursurodak met la nga inawat iti pamiliada. Ngem idi nag-reshuffle dagiti papadi iti Ilocos Norte, nasuktan ti lumakayen a kora parroko ti simbaanmi a St. Joseph High Parish Church ti Laoag iti ub-ubing a padi, ni Fr. Damaso Saturnino. Ditoy a naam-ammok ni Magnolia, sekretaria ti baro a padi. Tubo iti siudad ti Batac ni Magnolia. Napintas ken moderno pay nga agkawes. Narimat ken kasla kanayon nga agar-arapaap dagiti a matana.

Natukay ti riknak iti naminsan a pannakimisak iti maysa a bigat ti Domingo. Kasla adda magneto dagiti perreng ni Magnolia kaniak. Mariknak nga adda naisalsalumina a banag a nangdalapus iti pusok ket nagayatak kenkuana, a banag a saan koma a rumbeng nga aramidek. Diak ammo ta saanak met a guapo ti kunak ngem pudno a mailemmeng ti panagaruat ken panaggungunayko iti edadko a tallopulo. Diak nalabanan ti sulisog. Nagari kaniak ti kinarukop ni Adan. Napatennagko ti rikna ni Magnolia ngem nailimed daytoy nga inaramidko ken ni May. Ammok a dakkel a biddut ta nagari ti kinarukopko. Ket pudno, awan ti palimed a dinto maibutaktak. Naammuan ni May ket kasta unay ti panangbabalawna kaniak.

Naladawen idi agbalawak. Nagpalawagak ken ni May, ngem dinak inkaskaso. Natadtadem pay ketdin ti kusilapna ngem iti punial a maiduyok iti barukongko. Awan ti mabalinko. Rumbeng nga awatek ti kinapudno a nasulisogak. Manipud idin, nagbalinen a nakiro ti relasionmi. Saanko pay ketdin a makita ken makasarsarita. Nakaturong ketdi amin a mata ti pamilia ken dagiti kabagian ken am-ammo ni May kaniak a kasla kayatda a makita ti tunggal tignay nga aramidek. Kalpasan ti dua a bulan, nadamagko laengen a napan idiay Hong Kong tapno ag-domestic helper.

Kawaw ti panunotko kadagiti putarek a kanta. Diak payen maipamaysa ti kina-newswriterko iti radio. No dadduma, aglanganak payen a mapan agobra. Ti laddan a napnapan ti panunotko. Masumokko payen ti agbisio, a dati a diak inar-aramid idi. Mangrugin a lumitem ti kalub dagiti matak gapu ti panagpuypuyatko iti rinabii a mangpampanunot ken ni May.

Inaramidko ti amin a pamuspusak tapno maalak ti addressna idiay Hong Kong manipud iti maysa a gayyemna. Imbag ta naasi ken mannakaawat daytoy a gayyemna. Naammuak iti daytoy a gayyemna nga isu ti nagipulongan ni May iti nagbanagan ti relasionmi. Sinuratak ngarud ni May tapno agpalawagak ngem awan ti naawatko a subalitna. Sinunotak ti nagsurat. Nagpakawannak ken inkarik nga agbalbaliwak, ngem kas kadagiti immun-una a surat nga impatulodko kenkuana, awan latta ti naurayko a subalitna.

Kellaat a simmeksek iti panunotko ti ladawan ni May. Innalak ti surat ken binasak manen. Napaangesak iti nauneg ta kasla mailadawanko iti rupa ni May ti panangpabasolna kaniak. Nga iti dayta a kanito, kasla mariknak met ti punial a naiduyok iti pusona a nakariknaanna iti apges gapu iti kinasukirko. Piniduak a binasa dagitoy a binatog iti paset ti daniwna:

"No makapuotak piman 'toy riknak agbabalawen
Isirayko't matak aglikmutko ta bareng kad laeng,
Agliwliwaak pay met koma ngem anian aya ngaminen
Aglanglangoy 'toy bangkayko ta luluak met aminen..."

Sidsiderennak kadi ti konsensiak? nasaludsodko iti bagik. Ket ni Magnolia? Ah, awan pay ti formal breakmi.

NASAPAAK a bimmangon iti kabigatanna. Nagpellesak ken rimmuarak iti balay. Dinardarasko a tinurong ti kalsada a kumamang iti kombento ti simbaan. Nasken nga agsaritakami ken ni Magnolia. Adu ti pagsaritaan ken ipalawagko kenkuana.

"Adda ni Magnolia, Jovi?" dinamagko iti sakristan ti padi iti madap-awak ti ruangan ti kombento.

"Adda dita uneg. 'Pay kadi, Manong?" sinaludsodna.

"Napateg ti ibagak kenkuana," tinapikko ti abaga ni Jovi, "'Bagam nga addaak."

Nagtung-ed ni Jovi ket dagus a simrek iti kombento. Nagurayak iti pangadaywen bassit iti kombento ta amkek a makitanak ti padi. Pasaray kitaek dagiti tattao nga aglabas iti lawlaw ti kombento amangan no adda makaam-ammo ken ni May ket ipulongda kenkuana ken sabalinto manen ti pangipapananda iti kaaddak iti kombento. Ta manipud idi napasamak kadakam ken ni May ti kastoy, kasla adda itartarayak a diak ammo-- ti kadi bukodko nga aniniwan a mangipalpalagip iti nagbiddutak?

Sineniasak ni Magnolia nga agturongkami iti eskuela ti St. Joseph High School nga abay ti simbaan idi mapasungadak daytoy.

"'Pay kadi, sweetheart?" nakais-isem a nagdamag kaniak apaman a nakatugawkami iti sementado a pagtutugawan a simmango iti basketball court iti amianan a paset ti eskuela.

Diak ammo iti bagik ta no agpatangkami ken ni Magnolia, kasla adda turay dagiti balikasna a mangbaliw iti annayas ti panagpanunotko. "Adu ti rumbeng a malawlawagan," inrugik ti nagsao.

"Maipapan iti panagsimpatan?" iniggamanna dagiti dakulapko.

Makapungtotak iti sinaona, ngem nagteppelak. Daytoy ti diak kayat ken ni Magnolia ta ti ladda't ngawngawngawenna. Ngem apay koma a babalawek ni Magnolia no nasaona ti kasta? Siak ti problema ta siak a mismo ti nagpartuat iti bukodko a problema. Kasano ngay no agpayso nga impadamagnan iti sabali a tao nga adda planomi nga agsimpa?

Timmakderak ken sinangok. "Saan a dayta ti pagsaritaanta," pinerrengko. "Ammom met a saanta a maikari iti tunggal maysa."

"'Nia ti kayatmo a sawen?" napatakder ni Magnolia iti nagtugawanmi.

"Magnolia," pinasimpak ti bosesko. "Sakbay nga inawatnak, ammom idin nga adda kaayan-ayatko."

"Wen ammok, ni May," kinunana. "Ngem nagsinakayo, di met?"

Nagtung-edak. "Wen, gapu ta nagtraidorak kenkuana. Dayta ti gapuna nga insinanak ket agbabawiakon no apay a naaramidko ti kasta kenkuana."

Minatmatannak ni Magnolia.

"Ita ta nasapa pay, kayatko a mawaswas daytoy a relasionta," intuloyko ti nagsao.

"Kayatmo a sawen, maumaannakon?" minulagatannak.

"Saan met a kasta..." inkalintegak. "Ikkanta koma ti waya dagiti pusota a mangbirok iti pudno a kaipapanan ti ayat. Ammok a nasakit nga awaten ngem masapul a mawaswas daytoy a relasionta. Awan ti nasayaat a banagenna."

Napawingiwing laeng ni Magnolia.

"Let's try to give ourselves a little freedom," kinunak.

"Ngem diak kabaelan, Rudi," tumartaraigiden ti luana iti suli dagiti matana.

"Kabaelam dayta," inulitko.

"Ibagam ti pudno, ni May ti gapuna?" pinerrengnak-- iti matak.

Nagulimekak ta diak ammo ti sungbatko. Ngem idi agangay, impudnok met laeng a ni May ti gapuna a kayatko ti makiwinnaswas kenkuana. Naganug-og ngem binay-ak. "Sapay ta maawatannak," impatayko dagiti imak iti agsumbangir nga abagana. "Anyway, you'll remain as a true friend to me."

Iti dayta a nangegna, ngimmato ti tono ti bosesna, "A friend? Kasanoak met?"

"Isu ngarud a birukenta ti kaikarian dagiti puspusota," iniggamak ti timidna. "Mariknak a saan a sika ti kaikariak," dineretsakon nga imbaga ti kasta tapno malpasen ti saritaanmi.

"Bullshit! Kunam la dayta ta nalpasannakon!" makapungtot ket inwagtengna ti imak a nakaiggem pay laeng iti timidna.

"Magnolia, I do care for you, ngem maawatam koma met ti agdama a situasionko. It's not fair for me, for you and for May. No ar-arigem, simmagpawka laeng iti relasionmi ken ni May," tinemplak ti bosesko ta amkek nga adda makangeg a sabali a tao iti aglawlaw. "Sa maysa pay, di met dagiti kantak ti rason a nanggustoam kaniak?"

"Ne, siak payen ti makabasol? Nagbalinak a manggaagaw, kasta?" imbir-itna.

Nagwingiwingak.

"More bullshits, Rudi!" Inyad-addana ti nagbir-it idi awan ti naurayna a palawagko.

Nakatadtademen ti kusilapna. Kas met ti katadem idi ti kusilap ni May kaniak. Ah, diak ammon ti aramidek. Ni May ken Magnolia-- nagtumpongdan iti panunotko. Dakkel a problema nga agpayso!

"Ammokon ti kayatmo a mapasamak, ngem saan a daytoy ti maudi a panagpatangta," kinuna ni Magnolia a bulonnan ti nagtaray a nagturong iti kombento.

Nailansa dagiti sakak iti nagtakderak.

KASLA saan a mamati ni Amor, ti pagtalkak a gayyemko a taga-Bacsil North iti siudad ti Laoag, idi mabasana ti pakabuklan ti surat ni May. Napanak pay idiay Bacsil ta kayatko a yuman ti parikutko kenkuana.

"Natignay ti pusok iti tunggal binnatog ti surat ni May," pinerrengnak ni Amor. "Brod, saanka a maasian? Kayatko a sawen, makonsensia?" kasla pugpugtoanna ti isungbatko.

Nagtung-edak laeng ta diak napakadaan dayta a saludsodna kaniak.

Miningmingan manen ni Amor ti surat sanak kinita, "Apay ngamin a naaramidmo kenkuana ti kastoy idinto a napudno ken nagtalek kenka ni May?" adda pammabasol ti saludsodna kaniak.

"Akuek, Gayyem, a nakabasolak. Nagbiddutak, ngem ammok a saan pay a naladaw ti amin. Ken immayak kenka kas napudno a gayyemko tapno agpatulong a saanak ketdi nga imbistigaren," kinusilapak.

Nabainan.

"Do me a favor, will you?" Nagseriosoak. "Simple, itedko kenka ti amin a magastos. Suratam ni May. 'Bagam ti kinapudno a nasulisogak, nga agbabbabawiakon iti nagbiddutak. Patiek, denggennaka," inlawlawagko ti aramiden ni Amor.

"Ngata? Kasta kadi ti kaalistona a mamati ni May kenka? Iti ibagak kenkuana?" Ngimmato ti kiday dagiti matana.

Nagtung-edak. "Mamatiak iti kabaelam ta pinaneknekamon kaniak idi," insungbatko.

"Narigat sa ti paaramidmo kaniak, Brod," adda panagamak ti tono ti bosesna.

"Awan ti narigat no maaramid." Kinautko ti walletko. Nangiruarak iti innem a saglilima gasut a pisos. "Daytoy ti aramatem a gastuem. No agkurang, 'bagam laeng kaniak ta nayunak. Subaybayam amin a surat nga ipatulodmo ken subalitna kenka," inyawatko ti kuarta.

Arinkedkeden a mangawat ti kuarta. Ngem idi agangay, limmawag ti rupana. "Ikarigatak, a, Brod. Ngem diak ipanamnama kenka nga adda nasayaat nga ibunga daytoy nga aramidenta," kinunana.

"Ala wen. It's a deal!" Dinakulapko.

Nagtung-ed. Nagpakadaak.

Kurkurengrengek ti gitarak idi umasideg ken yawat ni Choco, ti kabagisko a lalaki, ti maysa a surat kaniak. Nagkuretret ti mugingko idi mabasak ti nagan a naggapuanna. "Gaddem! Saan a makaaw-awat daytoy a babai, ah!" nayesngawko.

"'Pay, Manong, sino aya dayta?" napataliaw ni Choco.

"Ni Magnolia." Linuglogko ti suratna.

Napawingiwing laeng ti kabagisko.

Adalemen ti rabii idi malpas ti inaramidko a surat a para ken ni May. Diak inggaan a suratan ta kayatko a paneknekan kenkuana a nagbalbaliwakon. Manen, inlawlawagko iti suratko a tinallikudakon ken nagsinakamin ken ni Magnolia.

Nariknak ti kettang iti siketko gapu iti nabayag a panagtugawko a nagsurat. Inyuldagko ti bagik iti kama. Kas man la maipigket iti tunggal letra ti daniw ni May iti isipko. Agpayso ngata a singsingirennak ti konsensiak? Innalak ti surat, kayatko manen a basaen. Ti daniwna ti dagus a tinurong dagiti matak. Apay aya a binaybay-annak? dayta ti paulo ti daniwna. Nabainanak la ngarud iti maudi a paset ti daniw a kunana:

"Apaman a mabasamto 'toy daniw ti un-unnoyko
Sinuratko daytoy iti oras a panagsensennaayko,
Dika koma agsangit no dita pusom maipalagipdanto
Ti gartemmo iti lasag, minulitam 'toy panagtalekko

Wen, agragsakka ta sagrapek ti liday
Ta inkalangmo daytoy ayatko a nadarisay,
Ket laglagipem koma ti innak itarigagay
Agsingsingpetka, Biagko, ta isu ti maipaay..."

MAIKAWALO iti agsapa idi bumangonak. Umulogak koman idi adda maalingagko nga agsasarita iti baba. Iti maikadua a kadsaaaran ti balaymi 'ti ayan ti kuartok. Nagin-inayadak a napan iti asideg ti agdan saak nagpakleb tapno siripek no asino dagiti tao iti baba. Diak pay namurmurayan a husto ngem dimmakkel ti mulagatko idi malasinko ni Magnolia a makisarsarita ken ni Manang. "Ah, ti babai'toyen!" nadanogko ti datar gapu iti suronko. Nagdardarasak a bimmaba.

"'Pay 'da kad 'toy?" nagbannikesak ket uray la nakigtot. Sineniasak ni Manang nga umadayo.

"'Mayak makikappia. Sorry gayam iti napasamak idi kalman. Pinanawanka," pinilitna ti immisem ngem bumbumsag ti kalub dagiti matana.

Ammok a riniknana iti imbagak kenkuana idi kalman. Ngem ania koma no isu't pinal a desisionko? "Diak met aya imbaga a nalpasen ti nagbaetanta?" dakdakkelen ti mulagat dagiti matak.

"Diak kabaelan. Diak kaya..." nababa ti tono ti bosesna.

"Ikarigatam, ah!" kinunak a bulonko ti mangpanaw kenkuana.

"Please, Rudi..." kinamakamnak ken gandatna nga igawid ti imak ngem alistoak a nangilisi. "Nasursuroka nga impateg ken inayat. Agpayso, dagiti putarmo a kanta ti nangyasideg ti riknak kenka. Mariknak a kasla pasetak ngamin dagiti balikas iti kantam, ken uray ibagam a ginundawayannak gapu iti panaggustok kadagiti kantam, saanen nga importante kaniak dayta. Saan a dayta ti rason tapno marakrak ti relasionta..."

Saanak a nagkir-in iti nagtakderak. Natadem ketdi ti kusilapko kenkuana.

"Please, punoek ti aniaman a nagkurangak kenka no isu ti kayatmo. Ita pay a nagbalinkan a paset iti biagko?" agpakpakaasi ti bosesna.

Diak inkaso. Kasla awan ti nangegko.

"Kasano ngarud no agbunga ti pannakalipatta?"

Napaumelak iti kunana. Nagdanagak, ngem tinembengko ti garawko. Linagipko, agpayso a masansan a rummuarkami idi iti rinabii ta aglibas ni Magnolia iti kombento no kasta nga adda planomi nga agpasiar. Sakamto laeng agawiden no ngan-ngani isiray ti init ti lawagna. Ngem no kunana a masikog, kasla diak patien? Agpayso a nagkaatagkami iti naminsan, ngem saanna a kayat a sawen a nasikogakon. No pangsuot ni Magnolia kaniak daytoy, diak ammo ti adda iti panunotna. Ti ammok ita, aramidenna amin a pamuspusanna tapno makumbinsirnak nga agsubli kenkuana.

"Rudi, saanta koma a parigaten ti riknata," kimpet a kasla tekka iti takiagko. "Patiek a sika ti naikari a para kaniak."

Awan ti makarawak a sao.

"Diak kabaelan ti agmaymaysa. Kasapulanka," dimmenden kaniak.

"Okey," kinunak idi agangay. "Let's have a commitment."

Limmawag ti rupana.

"No agbunga ti pannakalipatta, ikasarka. Ngem no saan, lipatennak koman," kinunak ngem awan ti panggepko a mangibaga kenkuana iti kasta. Impaspasarakko ta pulos awan ti nalawag a maibagak ken ni Magnolia. "Ammom met idin a saan nga agbayag ti relasionta. Pakawanennak no nasaok ti kasta."

Immanges iti nauneg.

"Adu dagiti lallaki dita a nasaysayaat ngem siak. Isuda ti pudno a maikari kenka. Ginundawayak ti kinaasidegmo kaniak gapu iti panaggustom kadagiti kantak. Diak kayat a sairenka, ngem daytoy ti kinapudno. Ken para iti bukodta a pagsayaatan, gibusanta koman daytoy a relasionta," inulitko.

Nasiputak ti panagmirugrogna.

"Ken no pudno a siak ti ama ti ubing, saanko a paglikudan. Takderak. Ikasarka iti aniaman nga oras. Ngem no pagbalinennak la a para takop iti saanko a nagay-ayatan, ibilangmo laengen a bangungot ti napasamak kadata," naturay ti timekko.

Limmidem ti rupana. "Saanak a kas kadagiti dadduma a babbai dita a kumpet lattan kadagiti lallaki," adda pauyo ti bosesna.

"Kitaenta, a!" kinunak.

BIGAT ti nalulem a Domingo. Nagtulagkami ken ni Amor nga agsarita kalpasan ti maikadua a misa. In-textna kaniak itay napalabas a biernes nga adda naawatna a surat ni May. Ken nagsaritada kano pay iti telepono.

Kas iti dati, nagayad latta ti isem ni Amor idi mapasungadak iti nagtakderak iti abay ti pagkampanaan ti simbaan kalpasan ti misa.

"Good news, Brod," impasungadna. "Nagsaritakami ken ni May iti telepono ket naibagana kaniak nga agbakasion iti umay a bulan. Nagpakpakaasi a diak ibagbaga iti sabali, ngem kas paset ti katulaganta, idanonko met la kenka." Inruarna ti maysa a surat. "Sakbay a yawat ken basaem ti surat ni May kaniak, ipakpakaunakon a diak nagballigi a nangallukoy tapno mamati kenka," inyawatna ti surat.

Kinitak ti sobre, ni Amor nga agpayso ti nakayadresan ti surat. Kas met la iti naawatko a surat ni May, Hong Kong ti nailanad nga addresna. Linuktak a dagus ti surat. Kuna ni May ken ni Amor:

Amor,
Sapay koma ta nasalun-atka a danonen 'toy nanumo a suratko kenka, Gayyem. No iti biangko, kaasi ti Apo ta nakaradkad ken nasayaatak met.

Kinapudnona, diak koma kayat a subalitan dagiti suratmo kaniak ta ad-adda laeng a mariknak ti apges iti pusok iti panakasinga manen ti nalpasen a naglunit a sugat iti pannakadakamatmo ken ni Rudi. Saanko a kunaen a dika pagtalkan, ngem no koma mabalin, iwaksik koma pay laeng a lagipen ti napalabas. Akuek, nasaktanak unay iti inaramid ti gayyemmo kaniak. Siguro, saankami nga agkagasat. Wen gayam, addan baro a kaayan-ayatko. Ni Michael.

Idanonmonto ti kablaawko kada Rudi ken Magnolia, damagko nga agkasarda iti mabiit. Congratulations! idanonmonto kadakuada.

Kastan,
May

Napaangesak iti nauneg. Kasla nagtupak ti sibubukel a langit kaniak. Kinitanak ni Amor. Pugpugtoanna ngata no ania ti masaok iti surat. "Awan sa latta ti namnama, Gayyem," naliday ti bosesko ket insublik met laeng ti surat kenkuana.

Napanak iti tianggi ni Sally, iti sango ti simbaan iti kamalmanna. Kayatko ti agbartek. Kayatko a makiandingay ti serbesa kaniak. Nupay diak naruam nga uminom, pilitek tapno lemmesek daytoy a problemak. Ngem daytoy ngata ti sulusionna? Aginum? Ah, awanen ti agsusurot a nasayaat a mapanunotko. Nakiro.

Diak pay ketdin ammo no kasano a nakaawidak idiay balay idi makariingak iti kabigatanna. Ngem ti naudi a malagipko, adda dua a padak a naginum iti tianggi a nangsallabay ken nangitulnog kaniak. Diak pay ketdi ammon no asinoda.

APAGISU a makabulan ti napalabas manipud idi naudi a nagsaritakami ken ni Amor. Nagmuregregak idi malagipko ni Magnolia. Napananna? Nabayag nga awan ti damagko kenkuana. Nagawid? Nagbakasion? Ah, bay-am man, nakunak. Inkeddengko a pasiaren ni Amor iti kamalmanna.

Nailet ti kalsada nga agturong 'ti ayanda Amor. Kadaratan ken medyo natapok pay, isu a ti motorsiklo ni Choco ti binulodko a nagluganan. Namulaan iti unas iti agpadpada nga igid ti kalsada, isu a narigat ti agpataray. Ti imasna, dadakkel payen dagiti unas isu nga inin-innayadko a pinataray ti motorsiklo a nagluganak, ken amangan no diak makita ti kasinnabatko iti kalsada ket madesgrasiaak. Ngem uray pay no kasano ti kaannadko nga agmaneho, nailubo ti ligay ti motorsiklo sa naiddep ti makina. Pinilitko a biagen ti makina, ngem saanen nga agandar. Idi kuan, adda maangotko nga agat-gasolina. Nag-overflow. Diakon ginandat a pagandaren. Kapilitan nga inasibaykon ti motor a nagnagna a kumamang iti balayda Amor. Total, asideg metten, kunak.

Makaasidegakon iti pagtaenganda Amor idi adda masaripatpatak a dua a tao nga agpatpatang iti sirok ti kayo ti kaimito iti sikigan ti balayda. Saanak a naglayon a dagus iti rantak. Tinarengtengko ketdi ti kimmamang iti kaunasan iti abay met laeng ti kalsada a nagnaak tapno aglemmeng. Pinagplastarko ti motor a nagtakder kalpasanna, nagsiimak. Ni Amor ti lalaki ken simmango daytoy iti kalsada idinto a babai ti kapatpatangna a limmikud met iti kalsada. Impapanko a girlfriend ni Amor daytoy. Ngem idi nagkatawa ti babai a kapatpatangna, anian a panakakigtotko. Saan a gangannaet dayta a boses kaniak. Ni May! Simmangpeten?

Indakdakkelko iti panangbisngayko iti bulong ti unas manipud iti naglemmengak sako minira a naimbag ti nakalikud a babai. Pudno a ni May ti kapatpatang ni Amor! Namatiak iti naimatangak. Nagal-aludoyak a nagsubli iti motorsiklo. Saanakon a nagtuloy iti gagarak. Nagawidakon.

Nagpaiduma ti ragsak a nariknak idi nakasangpetakon iti balay. Nagawiden ni May. Ket iti pannakakitak manen kenkuana, kasla rimmegta ti riknak. Ngem nalidayanak idi malagipko ni Michael a dinakamat ni May iti suratna. Agpayso ngata a kaayan-ayatna daytoy? Nagkuyogda ngata a nagawid tapno umayda agsimpan? dagus a nagrehisrto dagitoy a saludsod iti panunotko. Ngem uray pay, kunak. Ti nasken, agpatangkami ken ni May.

Nasapa nga immay ni Amor idiay balay iti kabigatanna. Nupay dina ibaga ti rantana, ammokon a ti kaadda ni May ti umayna ipadamag. Naplanokon ti aramidek.

"Simmangpeten ni May, Brod!" Naragsak nga impasungad ni Amor.

Immisemak laeng iti bangbangir. "Kaano pay?" naginsasaludsodak.

"'Di la Martes. Pimmintas, sika!" sinikona ti bakrangko ket urayak la napakiet. Nagserioso. "Ania ngarud ti planom ita?" pinerrengnak.

"Awan ti masayang nga oras," kinunak.

ARIGNA a nakakita iti al-alia ni May idi makitanak a nakamattider iti ruangan ti inaladan ti balayda. Saanna siguro nga ekspektaren a mapanak. Uray no kasta, mapilpilit a nangpastrek kaniak iti uneg ti balay. Naulimek ti dati a naragsak iti uneg ti balayda. Indiayana ti panagtugawko. Agpayso ti kuna ni Amor, pimmintas ni May a naggapu idiay Hong Kong. Ad-adda a pimmudaw ti kudilna. Ngem adda banag a natakuatak, naidumduma dagiti garawna.

"Ania ti masapulmo kaniak?" direkta ti saludsodna kaniak.

"A, e, kua..." diak mairugi ti agsao. Mababainak. Sabali ketdi ti turong dagiti matak, ti nakabitin a picture frame dagiti ladawanna. Kayatko a kitaen no adda ladawan dita ni Michael. "Ko...komusta?"

"Nasayaatak met," insungbatna. Mariknak a makipinpinnaliiw kaniak.

Diak nateppelan a sinaludsod, "Agsublika pay idiay Hong Kong?"

"Wen," insungbatna. "Ania koma a gapu nga agbayagak ditoy?"

Napadumogak. Ammok ti kayatna a sawen.

"No kunam a nagawidak gapu kenka, Rudi, saan. Nagawidak gapu iti panangisaganak ti bagik a makikallaysa ken ni Michael." Pinerrengnak. "Iti lalaki a mangipatpateg kaniak."

Awan ti makarawak nga isungbat iti sinaona. Pudnon sa ketdi nga awanen ti namnamak. "Pakawanennak no nagbanag a kastoy ti relasionta. Naallilaw ti riknak iti pananggusto ni Magnolia kadagiti kantak. Ti ammok idi, saan nga agang-angaw..." kasla di mayesngaw ti bosesko.

Kinusilapannak ni May. "No kasta, kas met ngarud kaniak idi ti inaramidmo kenkuana?" Imbakalna ti imatangna iti adayo. "A gapu ta maysaak a music-minded, ginundawayam met ti pagkapsutak? Kasta kadi ti kinataoyo a kompositor? Manglimlimo?" Imbaw-ingna met laeng ti imatangna kaniak ket natadtademen ti kusilapna.

Nagwingiwingak. Pudno nga awan ti makarawak nga ibalikas. Napamemmemak.

"Saanmo a sayangen ti panawenmo kaniak, Rudi. Nalpasen ti nalpas kadata. Saanen a maisubli pay ti napalabas," saanen a kas iti dati ti panagkitana kaniak.

"Uray no kunak a tinallikudakon ni Magnolia?"

"Awan ti bibiangko kadakayo. Ragsakmo ni Magnolia, di met?" sinaludsodna ketdi kaniak.

"Nagbalin laeng ni Magnolia a paset ti kantak. Saan nga isu ti samiweng ti kararuak. Sika ti bugas ti samiwengko, ti nota ti angesko, ti pakatemplaan ti biagko, iti pusok, sika ti yik-ikkisna..." siak ti nangperreng kenkuana.

"Nabayagen a pinakawankan, Rudi. Ngem diakto pulos malipatan a sinaktannak," indanogna ti gemgemna iti batog ti pusona. "Saan pay a naglunit ti sugat."

Nasaktanak iti kinunana. "Ikkannak iti sabali a gundaway a mangipaneknek iti kinapudnok kenka. Uksotek ti siit nga impalayko a nakasaktan ti pusom. Padasenta ti agabel iti sabali a pakasaritaanta," kasla adda agsullat iti karabukobko.

"Saan." Nagwingiwing ni May. "Inrikepkon ti ridaw ti pusok kenka," nalidem ti dati a naisem a matana.

AWAN ti masnop a resulta iti ipapanko idiay balayda May. Immay ni Amor iti kabigatanna.

"Ania't resulta ti lakadmo idi rabii?" impasungadna.

Intudok ti tamudok iti baba. "Awan sa pagpiaanna, Brod."

Napawingiwing la ngarud ni Amor. "Ay, wen gayam, nakitak ni Magnolia itay limmabasak dita kombento. Kasla kumilaw ti panagkitana kaniak."

"Bay-am latta. Awan siguro ti maaramidna a nasayaat," kinunak.

"Ikarigatam koma, Brod, nga isubli ti dati a panagtalek ni May kenka," binaliwan ni Amor ti topiko.

"Makunam ngata a maaramidko iti kasta?" naliday ti bosesko. "Inaramidkon ti amin a pamuspusak nga ammok, ngem naatap ni May kaniak. Diak babalawen isuna, ta pudno, siak a mismo ti nagbalin a problema."

Immisem ni Amor. "Sika met laeng ti nangibaga kaniak nga awan ti narigat no maaramid. Pagduaduaam kadi ti kabaelam?"

Naburburtiaanak iti sinaona.

"Kunam: ti tao nga agtalek iti bagina, mariknana ti kaadda ti kaipapananna iti sabali. Panagtalek iti bagim ti kasapulam tapno magun-od ti tarigagayam. Importante ken pasetka iti kas ken ni May a nabaybay-an. Sinaktam ti riknana, ngarud agasam!" tinapik ni Amor ti abagak.

Kasla nalawlawagan ti panunotko iti sinaona. Immisemak.

"Di nakapappapati, ngem mariknatayo iti kinapategtayo no adda mangipatpateg kadatayo. No patpatgendatayo, marikna ti kaipapanan ti biag ken iti panagtalek iti bagitayo," serioso ni Amor. "Ay-ayatem ni May ket aramidem ngarud dagiti banag a makaay-ayo kenkuana," innayonna.

Nariknak a kasla limmukay ti barukongko iti imbinsabinsa ni Amor. Pudno ti kuna daytoy gayyemko. Ket malagipko manen ti insapatak a diakto agsuko. Ta ti agsuko, kaibatoganna metten a mapungsay ti arapaapko nga agputar iti kanta. Para kaniak, ni May ti samiweng ken ayatko. "Aramidek, Brod," immisemak.

"Goodluck!" dinakulapnak.

Un-unorekon ti dalan nga agturong iti balayda May idi adda mangsitsit kaniak. Tinaliawko iti likudak ken sikigak. Ni Magnolia, nakatakder iti likudan ti narukbos ken natayag bassit a mula ti palmera iti pavement ti pagbabasketbolan ti Barrio Beinte Singko. "Ania ngata ti kukuen daytoy a babai ditoy?" nakunak. Nagsardengak.

"Papanam?" Sinaludsodna ket nagrimat dagiti agar-arapaap a matana.

"Adda nagsaritaanta, a?" kinunak.

"'Pay dakes aya ti agsaludsod? Kasla manirtiris.

Dinak inggaan daytoy, nakunak iti bagik. "Okey. Tapno awan ti adu a saludsod, innak pasiaren ni May," minulagatak.

"That's it! Nadamagko a simmangpet, eh! Ken damagko pay nga agpakpakaasika kenkuana," nagkatawa.

Imbag ta naigawidko ti pungtotko. Ta no saan, amangan no nadisoak.

"Anyway, My Boy, narigat met no bukbukodanka," agkatkatawa latta.

"'Mom met la gayam. Please, give me my own freedom. Okey?" Natadem ti panagkitak kenkuana.

"Oh yeah!" kinunana a bulonna koman iti pumanaw ngem nagsardeng iti apagapaman. "Oh by the way, Lover Boy, enjoy your time and the rest of the day!" immadayon a naggargarakgak.

Masmasdaawak iti tignay ni Magnolia. "Agmauyong san," naitanamitimko.

Naragsak ni May a makitungtungtong iti kabsatna a babai idi makaasidegak kadakuada. Ngem dagus a limmidem ti rupana idi makitanak a sumungad. Inurnosna ti bagina sana insenias iti kabsatna nga umuneg iti balay.

"Hi!" Inyisemko.

Immisem iti apagbingi ket pinastreknak iti uneg ti balay. Inyawisna ti panagtugawko.

"Immayak manen tapno mapalagda ti tarigagayko," inrugik.

"Agsaysayangka laeng iti panawenmo kaniak, Rudi," natanang a nagsao.

"Wen, akuek a nagbiddutak. Ngem iti daytoy a gundaway, ibagam no ania ti aramidek tapno mamatika kaniak," naliday ti bosesko.

"Di met imbagak kenka nga addan agikut iti pusok? A nagawidak tapno asikasuek ti kallaysak iti lalaki nga ay-ayatek?" ngimmato ti tono ti bosesna.

No mabalbalin, diak koman kayat a denggen ti nagan dayta a Michael. "Ngem siak ti ay-ayatem, ammok dayta," pinerrengko.

"Nagbiddutka, Rudi," tinemplana ti bosesna. "Akuek, inayatka iti kasta unay ta ipagarupko no..." saanna a natuloy ti kayatna a sawen.

Napadumogak. "Uray, saanakto a mamengga. Napudno ti panggepko kenka ita."

"Hah! Napudno?" kasla di mamati iti insawangko. "Ngem apay a sinaktannak? Apay a minulitam ti panagtalekko kenka?" Binabalawnak.

Nabainanak.

"Maysaak laeng nga instrumentom kadagiti suratem a kanta. Ar-aramatennak laeng," saanna a nagawidan ti pigsa ti bosesna. "No kunam a kaslaak la ken ni Magnolia a naggusto kenka gapu kadagiti putarmo, nagbiddutka. Narukopka ketdi, Rudi. Simple a pannubok, saanmo ketdin maliklikan."

"May," pinerrengko. "Akuek, iti dayta a pannubok, naikaranukonak. Diak ninamnama a maikaranukonak iti abot ni sulisog. Agpayso, kinayat ken nagayatak met. Nalipatanka ket ti laeng bukodko a pagragsakan ti pinampanunotko. Ngem naluktan ti panunotko bayat a ninanamko ti ragsak dayta a sulisog. Inkarigatak iti rimmuk-as tapno itarayak ti ad-adu pay nga appan ti simmangbay a sulisog."

Ngem nalidem ti rupa ni May.

"Nagbalbaliwakon, May," intuloyko. "Naadalanak iti dayta a biddutko. No agparitumengak iti sakaanam tapno pakawanennak, aramidek."

Saan a nagkir-in.

"Yarigko daytoy situasionko ita iti maysa a bulsek. Mabalin kadi nga agkuyog ti dua a bulsek no adda papananda? No mapasamak iti kasta sa ket mayabot ti maysa kadakuada, saan kadi a maikuyog ti maikadua?" Adda turay ti panagsaludsodko kenkuana.

"Hamman. Ngem ania koma ti pakainaigan dayta iti napasamakta?" imbaw-ingna ti saludsod kaniak.

"Iti nagbanagan ti relasionta," kinunak. "Nagbalinak a bulsek a simamata. Wen ta kayarigak ti maysa a bulsek a saanko a napakadaan ti abot iti sanganguanak a rason iti nakayabotak-- iti pay mismo a sulisog. Ti ammok idi, gapu ta kalatlatakko a kompositor iti kanta, maaramidko amin ti kayatko, nangruna kadagiti babbai. Ket agpayso dayta, naallilaw dagiti naggusto iti kantak, ginundawayak ti kaasidegda kaniak. Diak pinanunot nga adda masaktak-- ket sika ti maysa, ti kangrunaan," nagdumogak. "I need someone who can really lead my way, May."

Saan a nagtimek. Napasnek ketdi a dimgeg.

"I need you to guide me to the right pathway of road to walk on. Bulsekak iti agdama ken kasapulanka a manguyog kaniak tapno ilisinak iti abot iti sabali pay a pakatnagak," saanko nga insina ti panagkitak kenkuana. "Sika ti samiweng ti biagko."

"Ngem sinaktannak..." naalumamayen ti timekna.

"Please, sulnitak ti nagkurangak kenka. Padasenta manen a biagen ti nabaybay-an nga ayan-ayatta," tiniliwko ti imana. Pilitenna a lapsuten ngem pinetpetak a naimbag.

"Rudi, ibbatam ti imak. Masaktanak iti ar-aramidem," nagpuersa.

"Hey! What a nice scene?" Pagammuanta adda nagtimek iti ruangan ti ridaw.

Napatalliawkami nga agpadpada ken ni May iti naggapuan ti timek. Ni Magnolia? Nakatakder iti ruangan ti ridaw a mangkitkita kadakami ken ni May. Sinurotnak kadi daytoy a babai a sarampiting? Inibbatak ti ima ni May ket tinurongko 'ti ayan ni Magnolia. "What the hell are you doing here?" intudok.

"Awan met, Lover Boy. 'Mayko la penken ti pudno," umis-isem nga igpil ti takiagna ti maysa a shoulder bag.

"'Mom Magnolia, buisitka a talaga iti biagko," imbugkawko.

"Is that so?" nagkatawa. "Don't worry, Lover Boy, I will never bother you again. Ikkankayo nga agpadpada ita iti leksion a saanyonto pulos a malipatan." Linuktanna ti zipper ti shoulder bag nga igpilna. Kinautna ti maysa a paltog sana impaturong ken ni May.

Urayak la nagsidduker iti nakitak. "Saanka nga agang-angaw, Magnolia," mabutbuteng ti bosesko. Nagpalikudak iti tallo nga agpang.

"Bullshit, Rudi! No duakami daytoy a babai iti pusom, nasaysayaat no mapukawen tapno matagikuaka," pinetpetanna a naimbag ti paltog.

"Saan!" nagtarayak iti 'yan ni May. Pagammuamta ta simmaruno ti kanalbuong ti paltog. Nariknak ti napudot a banag a simrek iti bagik. Idi kuan, nagsayasay ti dara iti tianko. Inapputko ti paggapuan ti dara ngem in-inut nga agkapsuten ti mariknak. Mangrugin nga aglidem ti panagkitak. Natuangak iti sakaanan ni May. Nagikkis daytoy ket isun ti naudi a napuotak.

ADDAAKON iti maysa a pribado a siled ti Ilocos Norte Provincial Hospital idi makapuotak. Agpulpuligos pay laeng ti panagkitak. Pinilitko ti bumangon manipud iti katre a nagiddaak ngem diak kabaelan. Naut-ot pay laeng ti sugatko. Nalawag ketdi a mangngegko ti madama nga agtoktokar a kanta iti cassette player nga adda laeng iti ulluanak. Kasla rimmegta ti riknak. "Daytoy a kanta ti putarmi ken ni May, a?" simga ti dutdutko.

"Saanmo a piliten ti bumangon, " timek ti babai.

Inwarasko ti panagkitak iti uneg ti kuarto. Ni May, kaduana ni Nanang nga agturong iti katre.

"Komusta ti sugatmo?" umis-isem ni May a nagtugaw iti asidegko.

"Naut-ot pay laeng," kasla saan a mayesngaw ti bosesko.

"Agtallo nga aldaw nga awan puotmo, barok," ni Nanang. "Ti ammok no dikan agriing," dinakulapna ti muging ti ulok. Nariknak ti napalaus a dungngo ni Nanang kaniak.

"Pinaneknekam kaniak ti pudno, Rudi," ni May.

"Ay-ayatenka unay. Inaramidko ti amin uray ibuisko ti biagko, masalaknibanka laeng," pinilitko ti immisem. "Wen gayam, ni Magnolia?" sinaludosdko idi agangay.

"Addan iti kuerpo ti polisia. Saanmon a pakadanagan," ni Nanang ti simmungbat.

"Ania ti panggepmo kenkuana ita?" ni May ti nagsao ket inlagana dagiti ramayna iti dakulapko. Masmasdaawak.

"Kayatko a makita ken kasarita," kinunak.

Apagisu a mailukat ti ridaw ti kuarto. Ni Amor. "Komusta, Brod?" adda danag ti panagsaludsodna kaniak.

"Naut-ot..." immisemak a nangkita ken ni May.

"Wen gayam, dimmagasak dita kuerpo ti polisia sakbay a naglayonak ditoy," kinuna ni Amor. "Ken umayto kano agembestiga ti maysa wenno dua a kameng ti polis. Pagsaludsodandaka kano."

"Ket ni Magnolia?" kinitak ni Amor.

"Nakapupoken iti selda. Piman, in-inut gayam a naperdi ti panunotna gapu iti napasamakyo. Dayta ti naduktalan dagiti pannakabagi ti linteg iti inyuswatda a physical ken mental examination ken ni Magnolia sakbay a naipisok iti pagbaludan. Atapen ti doktor a nangtaming kenkuana nga agballa kanon ta agkatawa santo agsangit iti selda nga ayanna," innayon ni Amor.

Idi mabayag, inseniasko kada Nanang ken Amor a rummuarda pay laeng iti kuarto. Imbagak kadakuada a kayatko a kapatang ni May-- a bukbukod. Maawatanda ti kayatko a sawen ket immisemda nga agpadpada. Apaman a nakaruar dagiti dua, minatmatak ni May. Napasnek nga agdengdengngeg iti kanta manipud iti cassette player, ti putarmi a Pammategmo. No kuan, ikumpasna pay ti imana iti tono ti kanta:

"Pammategmo, intedna ti namnama tapno agbiagak
Pammategmo, dinto manasanas dinto agkupas
Pammategmo, intedna't kaipapanan tapno masakbayan
Ti inta pagbinnuligan
Pammategmo, liwliwa 'toy pusok..."

"Adda pay la gayam kenka ti orihinal a komposisionta?" siningak ti panagdengngegna iti kanta.

Saannak a sinungbatan, ngem nasam-it ketdi ti insuplina nga isemna kaniak.

"Adda pay la riknam kaniak, ania?" sinintirko.

Nagdumog ta dina ngata namnamaen a dayta ti saludsodko kenkuana.

"Ngem saanak sa metten a maikari kenka ta makikallaysakanton iti mabiit," pinerrengko ni May.

"Ni Michael ti kunam?" nagkatawa.

Masmasdaawak.

"Awan ti kaayan-ayatko ken saanak a makikallaysa," immisem. "Inaramidko ti nagulbod ta kayatka a saktan, ngem saanko gayam a kabaelan. Pudno a nasaktanak, ngem akuek nga ay-ayatenka pay laeng..."

Ad-addan ti siddaawko. Kasla diak mamati, ngem ginuyodko tapno umasideg kaniak. "May, ipatpateg ken ay-ayatenka unay. Agabelta manen iti pakasaritaanta," inyarasaasko.

Inagkanna ti mugingko ket nagparang ti naisem a matana.*

COPYRIGHT DECEMBER 29, 2008
BY RUDY RAM. RUMBAOA***

Ni Kayong Dolpo

2011-02-05T10:43:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

NI KAYONG DOLPO
Sarita ni Rudy Ram. Rumbaoa
[12.31.08]

"APAY ngamin a dimo nayunan ti allowance dagiti annakmo? Singkuenta a doliar, makaanay aya dayta a gastosenda iti makabulan? Numuna ket idiay pay met ngarud Oahu ti pagbasaanda. Dimo la kaasian ida," malasinko a dagus ti boses ni Manang Eliza nupay saanak pay a nakalaem iti balay. Sangsangpetko a naggapu iti trabaho iti dayta a bigat ti Lunes. Rabii wenno graveyard ti oras ti trabahok. Maysaak a nurse iti pagtaraknan dagiti nataengan ditoy Maui.

"Nayunam, kunam? Naglaingda nga aggastos. Nasaysayaat ti kasta tapno ammoda ti aginut," inyingar ketdi ni Kayong Dolpo ken ni manang.

"Ngem im-imutam dagiti annakmo. Dimo la ammo ti rigatda a mangbennat ti gastosenda. Sa maysa pay, saan met la a ti panagbasada ti paggastoanda. Ti upa ti balay, taraon ken pagpleteda a mapan agbasa," makapungtot nga isungbat ni manang ken ni kayong.

Ay, apo! Kanayon latta a binigat a pagarmusarko iti kastoy a situasionda. Awan kadin ti sabali a mapanunotda nga aramiden? Saanak a dagus a limmaem. Nagmattiderak pay laeng iti ruar ti balay. Kayatko a denggen no ania pay ti pagsaritaanda. Anusak nupay agkarkaradakaden ti boksitko gapu iti bisinko.

"No dimngegka kaniak idi a ditoy la koman Maui ti nagbasaanda, awan ti kastoy a parikut ita. Makainutta pay koma. Agasem kad' ti ngan-ngani beinte mil a gastosenda iti makabulan? Dua dagiti annakmo nga agbasa sadiay. Pangalaam iti kasta a gatad iti binulan?" naturay ti timek ni manang.

Ur-urayek ti sungbat ni kayong Dolpo ngem kasla awan ti nangegna ken ni manang.

"Dimo pay kailiw ida. Uray koma iti panangsarungkarmo kadakuada no kasano ti kasasaadda. Ngem adtoy, addaka latta nga agmalmalem iti balay. Dimo pay mairapin nga igatangan iti sukat ti perdi a ridaw dita salas," imperkak latta ni manang. "Insingasing pay ni kasinsinmo a Jayjay iti panakatarimaan ti balay tapno adda umay agupa ta isu pay ti pamastrekan, ngem awan latta!"

Saan a simmungbat ni Kayong Dolpo. Kasta lattan ti ugali ni kayongko. No maminsan, ti laeng bagbagina ti ammona. Ket pudno ti sao ni Manang Eliza, dina pay mapanunoten a sarungkaran dagiti annakna idiay Oahu. Mamin-ano koma laeng a mapanna duklawitan ida. Maminsan iti makalawas wenno mamindua iti makabulan. Dina maitured iti aggasto. Di pay mairemediaran ni kayong ti nasurok a sangagasut a doliar a pagplete manipud iti Maui agingga idiay Oahu. Agusar, a, ti credit card ti paglainganna.

Ngem awan. Ni Manang Eliza ketdi ti ibaonna. Ammo met ni kayong nga agtrabaho ni manang iti pangmalem a shift. Maysa a Certified Nurse Assistant ni manang iti pagtaraknan dagiti nataengan a pagtrabahuak. Ket no saanen nga ipalagip ni manang dayta, awanen. Ti ladda ketdi ti turturongenna no kasta a saanda nga agkinnaawatan. Pumanaw ni kayong ta dina kayat a denggen ti sermon ni manang. Mapan ni Kayong Dolpo idiay Ah Foks Supermarket, ti ayuyangda kadagiti gagayemna.

"Uray kasta koma no agsapulka met iti pagtrabahuam tapno adda nayon iti ipaw-itmo kadakuada a gastosenda," ni manen manang.

"Di koma sika't agsapul iti nayon ti trabahom, laglag!" Indil-ag ni kayong. "Inka idiay Oahu ta agdedennakayo kadagiti annakmo!"

"Di sika't laglag," insubalit ni manang ken ni kayong. "Abusta manipud idi nagretirokan iti trabaho a kunam, awanen ti sabali nga at-atupagem. Ti la bagbagim ti ammom. Apay, makaanay aya ti sangkabassit a pensionmo para iti pagbasa dagiti annakmo? Apay, nabayadanta koma amin aya ti loan ti balay iti bangko no diak nag-home care idi? Panunotem amin dagitoy Dolpo," insingir ni manang.

"Ne, ne... 'Pay, adda met naitulongko, a?" insungbat ni kayong.

Agpayso ti kuna ni Manang Eliza. Ta nangnangngegko kenkuana idin no umayda agbakasion idiay Filipinas a nagtarakenda iti dua a nataengan a Haole. Dakkel kano ti imbayad ti pamilia dagitoy a Haole kada manang ken kayong iti binulan bayat iti panakatarakenda. Ket gapu iti dayta, nabayadanda ti balayda iti nasurok la a duapulo ket maysa a tawen a panag-home care da imbes koma a treinta a tawen.

"Ana koma ti naitulongmo? Dimo pay mapanunot a pasiaren dagiti annakmo, loko!" kinuna manen ni manang. "Dolpo, kastam lattan! No koma la ammok a kastoy idi..."

"Ah, agpapadakay' la amin...." Ammok a nabainan ni kayong iti kinuna ni manang. Pinanawan ni kayong ni manang iti kusina sana inlibagna ti ridaw. Tinarusna ti garahe, iti sango ti balay. Di mabayag, nagandar ti makina ti nalabbaga a luganna a pick-up truck.

Tinarengtengko met ti naglemmeng iti sikigan ti balay ta amkek a makitanak ni kayong. Idi makaruaren iti inaladan, kasta unay iti panangpatarayna ti luganna. Sigurado nga idiay ayuyangna ti papananna, kunak.

Inurnos ni manang ti bagina idi makalaemak. Ammok nga imbubosna ti maem-em-eman a sakit ti nakemna. No koma la makita ni kayong daytoy, nakunak, ta nalabbaga iti lawlaw ti bukel dagiti matana ngem diak impadlaw a nangegko ti nagsubanganda.

"Aglablabesen dayta a Dolpo, hah!" Kunana idi matimudna ti kaaddak iti uneg.

Diak sinungbatan. Kayatko a denggen ti sabali pay nga ibaga ni manang. Sa maysa, diak kayat ti makibiang iti susikda. Problemada nga agasawa dayta. Ngem no aniaman ti desision ni manang, masapul a nakasagaanak. Makikabkabbalayak laeng kadakuada. Kabaelak met ketdi ti mangupa iti pagyanak, ngem diak kayat a panawan ni manang nangruna ket kastoy met ngarud ti mapaspasamak kadakuada a dua.

Maasianak unay ken ni manang. Abusta isu ti agluto, agdalus ken aglaba iti aruatenmi, adda met ni kayong dita nga awan man la ti ob-obraenna. Awan ti konsensiana a talaga. Napeklan a sadut...ken pangas!

Uray siak, napunoanak metten iti ar-aramiden ni kayong. Kanayon lattan a kasta ti masangpetak no aggapuak iti trabaho. Kanayon a riri. No saan, agsinnungbatda uray iti sango ti panganan. Mapukaw ti grasia. Ket maperdi la unay ti ganasko a mangan, isu a panawak no kua ida. Ngem no siak la a maysa, pagsaritaanda koma nga umuna daytoy a banag sakbay a maladaw ti amin. Ken tapno marisut ti problema.

"Abusta sadut la ngaruden, dina pay iparikna ti dungngona kadagiti annakna," saan manen a magawidan ni manang iti panagarimasa ti luana. "Kanayon latta a kastan dayta pangas a kayongmo," kinitanak ni manang.

"Pagsaritaanyo a dua, a, no kasano a marisut daytoy problemayo," kunak. "Ta uray siak met, napunoanakon ken ni kayong iti ar-aramidennda kenka. Iresponsibilidad nga ama." Nakemkemko ti sangik ta madlawko nga agbureken ti darak. Imbes koma nga aginanaak a naggapu iti trabaho, ngem saan. Inay-ayok ni manang.

DIAK ammo no ania ti oras itay sumangpet ni kayong. Apaglabes siguron nga alas dos ti malem. Gapu iti dayta a napasamakda itay bigat, isu manen ti pinampanunotko. Saanko a naala a dagus ti riridepak uray kayatko koma met ti maturog ta agtrabahuak manen no rabii. Ti ketdi kasasaad ti kabsatko iti tinurong ti panunotko.

Adolpho ti pudno a nagan ni kayong, ngem ad-adda a Dolpo ti birngas dagiti makaam-ammo ken gagayyemna. Nalatak ni kayong ditoy Maui. Mararaem ken maresrespetar. Agal-allangogan ti naganna iti punsionan, minatayan, pagbuniagan, pagkasaran ken uray sadino man nga inna pakadanonan. Uray pay dagiti politiko, asidegda kenkuana. Ti ngata kalaingna nga agngawngaw ti makagapu. Ngem ti kinapudnona, diak ammo.

Agtayag ni kayong Dolpo iti lima a kadapan ken innem a pulgada. Nasingpet, dayta ti masansan a kuna ni manang kaniak idi addaak pay laeng idiay Filipinas. Gistay tinawen idi ti bakasion da manang ken kayong. Inlaslastog pay ni manang ni kayong Dolpo a nalaing a makipagayam ken responsibilidad daytoy iti pamilia.

Maysa pay a nanggustoan ni manang ken ni kayong, ammona a raemen dagidi dadakkelmi. No iti langa, ala, saan met a paatiw kadagidi dadduma a lallaki ta naisem daytoy. Ngem idi dayta a kinataona...idi kanayonda nga agbakasion. Nagbaliw ngaminen. Madlaw met ket no kanayon a madennaam ti maysa a tao, agbaliw. Rummuar ti pudno a maris ti ugali ken kinataona.

Tubo ken dimmakkel ni kayong iti Siudad ti Laoag. Kuna ni Manang Eliza a nakaumay ni Kayong Dolpo iti Hawaii idi 1968 gapu iti panangpetision kenkuana ni tatangna, maysa a sakada nga immay iti Hawaii idi 1946.

Idi agangay, naammuak met la ken ni manang a saan nga isu ti immuna nga asawa ni Kayong Dolpo. Adda ketdi immuna. Ngem saan a linagidaw ni manang dayta ta nalpas kano met idin a nagsina da Kayong Dolpo ken ti immuna nga asawana. Taga-San Nicolas, Ilocos Norte ti immuna nga asawa ni kayong ken uppat ti annakda ngem agnaedda aminen idiay Mainland. Awan ti nalawag a rason no apay a nakisina ti immuna a pamiliana kenkuana-- ni laeng Kayong Dolpo ti makaammo iti dayta.

Ti pagimbaganmi a sangapulo ket maysa nga agkakabsat idi ti pinanunot ni Manang Eliza. Marigrigat laeng ti panagbiagmi idiay Laoag. Ti kaadda iti bassit a daga a natawid ti amak kadagidi nagawan a dadakkelna ti pangalaanmi iti pagbiagmi ket dayta siguro ti makagapu no apay nga insebba ni manang ti ayatna ken ni kayong tapno makaumaykami met iti Hawaii.

Gasat siguro ti panagtumpong dagiti puso da Manang Eliza ken ni Kayong Dolpo. Bakasionista ni kayong idi naam-ammona ni manang. Saan nga ipagarup ni manang nga agassideg ti barriomi kada kayong. Nasirpat kano ni kayong ni manang iti naminsan a panagpiesta ti barriomi a La Paz.

Sipud dayta, kanayon metten ti panagpasiar ni kayong idiay balay. Ti inaprisiarko idi nga ugali ni kayong, dina intan-ok ti bagina. Kayatko a sawen, saanna nga impangpangas ken ni manang a maysa daytoy a bakasionista a naggapu iti Hawaii. Siguro, napilitan lang ni kayong Dolpo a nangipudno ti estado iti biagna idi awan ti maganabna iti panagpasiar ken panagdatonna ken ni manang.

Idi damo, saan nga inkaso ni manang ti panagdaton ni Kayong Dolpo. Inkalkaliwengwengna pay ketdi. No dadduma, ilemmenganna. Adu ketdi a pannubok ti impaaramid ni manang ken ni Kayong Dolpo. Pinagsarebna iti danum, pinagluto ken pinaglablabana iti murengna. No diak mariro, pinadalusan sa pay ni manang ti ubong ti baboymi. Ta segun ken ni kayong, naglabasanna kano amin dagitoy a trabaho iti Hawaii. Dayta ti gapuna a sinintir ni manang ni kayong no makapasa ken makapudno met laeng.

Nagsubli ni Kayong Dolpo iti Hawaii a saanna a pulos nagun-od ti ayat ni manang. Inkarina ketdi idi nga agsublinto tapno tamingenna iti panangikallaysana ken ni manang a banag a nangkatawaan laeng ti naud-udi kenkuana. Ngem idi nagpakada ni kayong, pinetpetanna iti nairut dagiti ramay ni manang. Serioso a nagkuna, "I shall return!"

Ket agpayso, saan pay nga immabot iti makatawen idi nagsubli ni kayong iti Hawaii, adda manen iti Filipinas. Iti daytoy a gundaway a panagsubli ni Kayong Dolpo, inaklon ni manang ti ayat nga idardarirag ni Kayong Dolpo. Saankami a nagsiddaaw iti nagbalin a desision ni manang. Ammomi ketdi ti rasonna.

Nupay kasta, adu latta dagiti lablab ken naalikuteg a ngiwat iti aglawlaw. A ginundawayan ni manang ti panagdaton ni kayong ta kayatmi kano met ti umay ditoy Hawaii. Ngem saan a dagita ti nakatubeng iti nalpasen a plano ni manang. Sa maysa pay, mamati ni manang a nasingpet ni kayong.

Nataming ti kasar da manang ken Kayong Dolpo. Gaputa US citizen ni kayong, alisto a nagpa-Hawaii ni manang.

Apagisu siguro a lima a tawen ti kaadda ni manang iti Hawaii, naalanakami amin nga agkakabsat malaksid la iti maysa a lalaki a kabsatko ta nagasawa ngamin daytoy a nasapa. Nupay kasta, kanayonmi met a sarungkaran. Dagiti dadduma a kakabsatko, nagimigranteda idiay Canada. Kinaykayatda sadiay a pagyanan. Dua a lallaki ti annak da manang ken kayong Dolpo.

Nagturpos ni Kayong Dolpo iti kina-Agrikultura iti Araneta Foundation idiay Filipinas a nagbasaanna. Iti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S] ti nagtrabahuan ni kayong a kas laborer idi nakasangpet iti Hawaii. Pinagadal kano pay ti HC & S isuna tapno agsakdu iti ad-adu pay a kinasirib. Ken yantangay kina-agrikultura ti naturposna idiay Filipinas, naaramatna daytoy a siribna iti nasao a kompania. Naital-o ken naikkan iti gundaway ni Kayong Dolpo a mangbiag kadagiti makina ti sugar mill agingga a nagretiro iti trabahona.

Ti yamanek ken ni Kayong Dolpo, timmulong ken ni manang a naggastos iti panakaipagna dagiti papelesmi nga agkakabasat nga immay ditoy Hawaii. Ammok a dakkel met ti sakripisiona kaniak aglalo ket awan pay ti dua a tawenko iti Hawaii. Isu ti mangitulnog kaniak iti rabii no innak agtrabaho. Agsinnublatda met ketdi ken ni Manang Eliza a mangimaneho kaniak iti trabahok.

Daytoy ket ngamin ti imasna, inyun-unak iti panageksamenko iti kina-nurse imbes a sinursurok koma iti nagmaneho. Ngem pagyamanak ta naipasak ti boardko. Sa maysa pay, matulongak ni manang kadagiti kasapulanmi ditoy balay. "Awan ti maurayta a saranay dayta kayongmo," masansan ketdi a daytoy ti kuna ni Manang Eliza kaniak.

Adu pay ti natakuatak a nagbaliwan iti ugali ken kinatao ni kayong manipud kadagiti karrubami ken gagayyemna. Kunada a pangas ni kayong. Aglalo idi damok ti nakikuyog kadakuada ken ni manang a nagatendar iti maysa a graduation party, kasta unay ti panaglangsotna a makisarita kadagiti am-ammo ken gagayyemna. Yaw-awak laeng no dusagenda. Ta kasano ngamin, 'ray madama pay laeng ti estoria ti maysa a gayyemna, napanna ketdin sinagpawan iti sabali nga estoria. Biangot. Kunam pay, kasta unay ti panangkusilatda kenkuana. "Ay, ipakatna manen apo," dayta no kua ti mangngegko kadagiti makaam-ammo kenkuana. Pagpapanawanda, a, ta kasano, saan laeng a biangot, lastog pay!

Sabali pay dagiti dadduma a naammuak nga ugali ni kayong. Segun iti kuna ti gayyemna kaniak, idi sangsangpet ni Kayong Dolpo iti Hawaii, awan kano ti namaliwan iti ugali ken kinataona. Intantandudo ken intangtangsitna ti kina-Filipinona. Dina imbain iti kinangisit ti sikona a daytoy ti mangiladawan kenkuana a kas napatneng nga Ilokano.

Napateg idi para ken ni kayong ti puli a naggapuanna. Ti ramut ti kinataona. Ket ti dara nga agtartaray kadagiti uratna ti mangpaneknek iti dayta. Ti dara ken kina-Filipinona, maymaysa. Arigna nga asawana dagitoy a mangbibiag iti kinataona. Ngem idi dayta...

Iti uppat a pulo a tawenen a kaadda ni Kayong Dolpo iti Hawaii, nakagatang iti nalawa a lote a nangipatakderanna ti dua a kadsaaran a balayna. Adda pay sumagmamano a luganna a bisti iti balayna. Agbibiag itan nga ari ta awanen ti sabali a pakakumikomanna malaksid a mangan, uminum ken agpasiar iti mall. De-kuatro ti sikkawilna no agtugaw iti sango ti balayna nga agpalabas kadagiti lugan ken kunam la no adda kanayon a paspasungadan ken sumangpet a sangailina.

Inkisiim pay kaniak ti sabali a gayyemna a dandani kano nakiriri ni Kayong Dolpo iti maysa met laeng a kadaraan ditoy Hawaii. Kuna daytoy gayyemna a kasta unay kano iti panangimameg ni kayong iti puli a naggapuanna a rason ti nagpungtotan daydiay kadaraan. Iti ababa a pannao, ikuskuspil ken idaddadanesna dagiti ka-Filipinoan. Saan la a dayta, kasta unay pay iti panangdillaw wenno panangkritikona kadagiti kadaraan a kasla awan man ti naimbag a naaramidan dagiti Filipinos iti Hawaii iti naglabas a panawen. Imbag kano ta adda naganawa kadakuada, no saan, diak ammon no naisarsarak ti laing ni Kayong Dolpo. Baka nabalud pay.

AWAN timtimekmi a tallo a simmango iti panganan iti dayta a rabii. Agpipinnaliiwda manang ken kayong. Ammok a nasakit pay laeng ti nakem ni manang gapu iti napasamakda itay bigat. Saan pay a tinulongan ni Kayong Dolpo ni Manang Eliza a nagisagana iti pangrabiimi ket patiek a dayta manen ti nangrubrob iti panagpaspasugnod ni manang ken ni kayong.

Uray siak, diak talaga maawatan ti ugali ni kayong. No kasta a panagisaganaan iti makan, awan a pasalsali. Uray koma la agimarit iti bulong ti marunggay wenno bulong ti paria ti maobrana. Yun-unana ketdi ti mapan makikarruba. Santo la sumangpeten iti balay no ammona a nakalutokamin ken ni manang.

Pagammuamta tinakderan ni kayong ti lamisaan. Nasdaaw ken nagkinnitakami ken ni manang. Ngem ammokon ti makagapu. Saan a ti saanda a nagkinnaawatan ken ni manang ti tinakderanna. Tinakderan ni Kayong Dolpo ti naidasar a sidami a pinakbet ken naigisar iti manteka a bulong ti pechay. Saanna a kayat dagitoy a taraon. Immisemak iti nalimed ket pudno ti kuna ti gayyemna kaniak. Inindianen ni kayong iti agipauneg kadagiti Filipino foods.

Sinitanak ni Manang Eliza idi gandatek a pagunian ni kayong. "Dimo bay-an no dina kayat iti mangan," kunana.

Intuloyko ti sakmolko. Ay, no makita la koma ni kayong iti pannanganko kadagitoy a taraon, sigurado nga umapal. Ngem kasano, dina met gayamen kayat ti Filipino foods. Maikapis, a!

Ita, napaneknekakon a pudno ti sao ti gayyemna kaniak. Awan kano ti serserbi dagitoy a taraon ta addan ken nakaramuten ni kayong iti Hawaii.

"Ne, apayen a kasta ti sao ni kayong?" sinaludsodko iti gayyemna ket nariknak iti panakaduyok ti pusok iti sinaona. Nariknak a kasla nangurungorak ket pimsuak ti darak a naibuyat iti Ina a Daga a naggapuak. Tsk,tsk... nakaramuten ni kayong Dolpo? Iti Hawaii? Di met aya daytoy ti tao a nangitantandudo iti puli ken ramut a naggapuanna idi damona a nabaddekan ti gangannaet a daga a nagrang-ayanna ita?

Kuna dagiti sutil a gagayyemna kaniak: "nakaraman ngaminen ni kayongmo kadagiti taraon a dina pulos naramramanan idi adda pay lang idiay Filipinas. Agarruat iti napintas a kawes, gumatang iti alahas ken aglugan iti nagara a kotse."

Uray kayongko la ni Kayongko Dolpo, ala, adda met riknak a mangisakit kenkuana gaputa isu ti puon iti nakaumanayan ni manang ditoy Hawaii. Ken ibilangko metten ti bagik.

Ngem pudno ti ibagbaga kaniak dagiti gagayyemna, sabalin a talaga ni Kayong Dolpo. Apay ngamin a kasta isuna, saan kadi a nangnangan iti pinakbet wenno nagigikop iti digo ti inabraw a sabong ti karabasa wenno dinengdeng nga uggot ti paria a nalaokan iti saluyot ken aramang a kubbo? Nalipatanna kadin ti saluyot, balanghoy, paria, okra wenno kumporme ditan a mapuros a naimula iti uneg ti inaladan napia la nga alisto a lutoen a pamedped iti bisin? Imbag pay no ammona ti bennal ken tagapulot, wenno basi ken arak ti basi? Saan kadi a naglulugan met idi ni Kayong Dolpo iti karison ken ulnas?"

Ket kas pammaneknek, di kayat ni kayong ti taraon a naidasar iti lamisaan a sidami. Ken siguro, uray ngata nalpasen nga insakmolna no maammuanna a Filipino foods dagitoy. Inwagsakna a talagan ti taraon a namulagatanna. Uray ti kamatis ken bugguong, sabidong iti buksitna. Namimpinsanen a nagbalbaliw ti ugalina. Sabalin iti tinurong ti agos ti panunotna. Agkabaw ngatan? Wenno nangato lang ti purruana?

Naisawang kano pay ni Kayong Dolpo kadagiti gagayyemna nga iti laeng pagtatalonan ken taga-walis ti mabalin a trabahuen ni Filipino iti Hawaii. Ket no madakamat ti maipanggep iti Filipinas, ay ti alistona a mangapput iti lapayagna. Apay? Awan kano ti napintas nga ar-aramiden ti gobierno iti Filipinas. Ti lang kano agtakaw ti kuarta iti pagkabanan ti gobierno ti ammoda, agbartek ken agpapatay iti tao. Awan kano pay ti napintas a pagpasiaran ken saan kano a natalged ti agbakasion sadiay.

Malagipko pay, inawis idi ni kasinsinna a Jayjay iti naminsan a panagiinummi a mapanda agbaksion idiay Filipinas-- idiay Boracay ngem dagus a saan ti sungbat ni Kayong Dolpo kenkuana. Kuna ni kayong a narugit kano ti Boracay ta nagbalin a nalaad ti buyana kadagiti turista. Ipapilitna a paggiinuman pay dagiti mapmapan sadiay.

"Dimo ngarud kayat idiay Baguio, kasinsin?" insingasing manen ni Jayjay. "Nalamiis. Summer capital ti Filipinas."

"Nalamiis, 'ya?" dagus a sungbat manen ni Kayong Dolpo ken ni Jayjay. "Adda kadi nalamiis a tiempo sadiay? Napudot ketdi, a. Diak pay la mapan idiay Mainland." Uray la nabainan ti kasinsinna iti sao ni Kayong Dolpo.

Iti ababa a pannao, awan ti napintas ken ni kayong no maipanggep iti Filipinas ti pagsasaritaan. Nalaad ti imahen ti Filipinas para kenkuana.

Ngem nagalaan ngata ni Kayong Dolpo dagita nga impormasionna? Dina pay kayat a siripen ti Filipino Channel a kas iti TFC wenno GMA? Wenno di met ngarud agbasa iti Fil-Am Observer a pagiwarnak dagiti Filipinos iti Hawaii? Sa maysa pay, kaariek ti lapayagna a pagdenggan dagiti Filipino radio stations ditoy.

'Guray, saan kadi a ti pagtatalonan ti nagtrabahuan daydi tatang ni Kayong Dolpo nga isu ti puon ti nakaumayanna iti Hawaii? Ana koma ti pagdaksanna ti agtrabaho iti kataltalonan? Dina kadi kayat nga annugoten a kasta ti nagbalin a trabaho dagiti immuna a Filipinos? Nga isu ti puon ken gapu iti nakaumayanna idi? Wenno dina kayat ti mairaman a maibabain gaputa imbilangnan ti bagina nga Amerikano?

A, napuroton ta ti ladda't napnapanan ken naikaisadsadsadan ti panunotna!

Ti panunoten koma ni kayong, adun ti nagluposan ti panawen. No ibasarna pay laeng ti pammatina idi panawen ti kupong-kupong, dayta ti dakkel a biddutna. Professionalen dagiti Filipinos iti Hawaii nupay di malibak nga adda pay laeng sumagmamano kadakuada ti agtartrabaho iti kaunasan ken kapinyaan.

Nangato ketdi ti ambision ti agdama a henerasion dagiti Filipinos ita. De-adal ken addan dagiti mabigbig a dodoktor, dentista, nurses, abogado, politiko, inhinyero ken mangisursuro. Saan nga ilaksid dagiti caregivers, dagiti agtrabaho iti hotel, dagiti adda iti construction site, negosiante ken no ania ditan a nadayaw a sinerkan a trabaho dagiti Filipinos. Ket babaen dagitoy a kina-propesionalismo nga awit ken talugading dagiti Filipinos nga awan iti sabali a puli, adu ti naaramidanda a serbisio publiko a nagsayaatan iti komunidad ken adu met a pagimbagan iti nagun-od ti Hawaii kadakuada.

Ni ngay kayong Dolpo? Nalawag a bulsek a simamata ken aginsusulpeng kadagiti dengdenggenna.

Ngem mano ngata ita ti kas ken ni kayong Dolpo nga adda iti Hawaii a dida kayat nga ukraden ti pakasaritaan ti naggapuanda nga Ina a Daga? Nga agindidiammo iti puli wenno ramut a naggapuanna? A linipatdan ti kinangisit ti sikoda a mangiladawan iti pudno a kina-Ilokano wenno kina-Filipinoda? Immamerikano kadi metten ti darada? Tsk,tsk...

Naggasat ketdin aya ni kayong Dolpo ta nakaumay iti Hawaii.

NAULIMEK ti dati a naariwawa a balay itay simmangpetak a naggapu iti trabahok. Nasdaawak. Impalawlawko ti panagkitak, kasla awan ti matagtagitao. Nadlawko ketdi a maymaysa ti nakaparada a lugan iti garahe. Ti laengen lugan a Mazda Van ni manang ti adda. Ne, apayen? nakunak. Limmaemak.

Nadanonak ni Manang Eliza iti kusina nga agar-armusar nga agmaymaysa. "'Wanen ti pangas a kayongmo," impasabatna kaniak. "Pimmanaw ti laglag!"

"Nagririkayo kadi manen? sinaludsodko.

Wingiwing ti sungbat ni manang. "Saankon a nadanonan idi rabii. Awanen a nasangpetak idi naitulnogka idiay pagtrabahuam."

Ne, apayen? nakudkodko ti teltelko. Pinanawanna kadi ni manang? Ti balayna?

"Adda surat nga imbatina kaniak," miningmingannak ni manang. Saanen a kas iti dati nga agarimasa koma manen iti lua dagiti matana no kasta nga agririda a dua. Makitak ketdi ti kinatured iti kinatao ni Manang Eliza. "Nabayag gayamen nga adda kulasisi ni kayongmo. Ken napanen nakikabbalay iti babaina. Nauma kanon kaniak."

"Kasano ngaruden dagiti annakyo? Ti panagbasada?" nalagipko dagiti kaannakak.

"Dayta ti pagkunaam a takrot ta dina a sangnguen ti responsibilidadna kadagiti annakna," kuna ni manang. "Kabaelak ida a pagbasaen. Maipaayak ida iti naraniag a masakbayanda. No dayta ti kayat ni kayongmo, awan mabalinko. Total, iresponsible nga ama. Awan ti serserbina," innayonna.

"Kasano ngaruden ti balay? Di met isu aya ti akimbalay iti daytoy?" ad-adda manen ti siddaawko.

"Ania a balayna ti kunam?" binannikesannak. "Siak ti akimbalay iti daytoy."

Kas nakunakon, no ania ti desision ni manang, isu ti masurot. Hanabale kunak, no makaturpos dagiti kaannakak ken no kayatdanto ti makipagnaed ken ni manang, siak ti pumanaw. Kayatko a dennaan dagiti kaannakak. Kayatko nga ipapasda a makidenna iti inada.

Siak?

Ala, mangsapulakto metten iti kataktakunaynayko iti biag. Tay ammonak nga ipateg ken ayaten. Saan a masapul a napintas. Wen, saan a nalaad ti ugali ken kinataona. Simple. Mannakaawat ken nagaget ti sapsapulek iti maysa a babai.

Malagipko ni Kayong Dolpo, ti ngata kinapangasna ti nangpanawan daydi immuna a pamiliana. Tsk, tsk...

Maikawaak la ngarud iti kinaulimek ti balay.***

Copyright December 31, 2008
By Rudy Ram. Rumbaoa*
____________________________________

Adda Patingga ti Dakes nga Aramid

2011-01-22T11:42:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

Ababa a Sarita ni Rudy Ram. Rumbaoa[nasurat idi Setiembre 4, 2008 ken immuna a naiposte iti iluko.com]

"IPAGARUPKO no makitak ti paraiso a sangbayanmi iti Hawaii, ngem saan ta in-inut a malukaisan ti kurtina a nangabbong ti langa ti impierno,"kuna ni baketna, ni Nene, apaman a nakastrekda iti kuarto. "Adda patingga ti anus, Emong," pinerreng ni Nene ni Emong. "Panunotem koma ti kasasaadtayo iti agdama. Diak maawatan dayta a kayongmo, di met kasta idi damo. Diak ammo no ana't nakabasolan kenkuana." Ni kayong ni Emong, ni Dennis, ti kayatna a sawen ken abirat ni Nene.

"Ala wen, sangkabassit pay a panaganus, Baket, uray ket dandanitan maiwakas dagiti utang a baybayadanta kadakuada," inay-ayo ni Emong ni baketna. Nakabulod ngamin ni Emong iti dakkel a gatad ken ni bagisna, ni Lyn, idi impagnana ti petision papers da Nene ken ni Suerte iti panagturongda iti Hawaii. "No maiwakas amin dagitoy, awanton ti agbalin a tubeng," iniggaman ni Emong ti agsumbangir nga abaga ni Nene.

Kayat ngamin ni Nene a bumukodda iti pagyanan. Saan a mababalaw ni Emong ni baketna ta manipud idi saan nga agun-uni ni Dennis kadakuada, ipetteng lattan ni Nene ti panagtalawda iti balay ni bagis ni Emong. Ti imasna, nairaman ti agtawen iti uppat nga anakda, ni Suerte, iti saan a nasayaat a situasionda ita. Mamati met ni Emong a ni Suerte ti gapuna no apay a limmamiis ti kayongna kadakuada.

Tumrem lattan dagiti lua ni Nene. Pinerrengna ni Emong, "Kasla diak makaanges ditoy," kuna ni baketna.

Saanen a sinungbatan ni Emong ni baketna ta amkenna a rumubrob ti saritaanda ket agresulta la ngarud iti saanda a panaginnuni. Implastarna ketdi ti katre a pagiddaanda nga agina kalpasanna, inyaplagna ti kutson iti datar a pagiddaanna.

Naatap ti riridepan ni Emong iti dayta a rabii. Pudno, dina mapilaw ni baketna no ania man ti sawenna ta ammo ni Emong a masaktan unay ti nakem ni Nene iti makitkita ken ar-aramiden ni Dennis kadakuada a tallo. Namuanganay daytoy kalpasan iti innem a bulan manipud simmangpet dagiti agina ni Emong a naggapu idiay Filipinas. Pinetisionanna ida tapno agdedennada a tallo. Ngem ti panagkita ni Emong iti agdama a situasionda, kasla in-inut a mapirsapirsay a kas lasag ti nairut a relasionda nga agasawa gapu laeng iti kayongna. Para ken ni Emong, saanna a talikudan ti "palabre de honor" nga inkarina ken ni bagisna, masapul a bayadanda ti naud-udi pay a bulodda a kuarta iti kabiitan a panawen. Nakaplanon ni Emong ngem dina pay la kayat nga ibaga ken ni Nene no ania daytoy.

Idi damo, napintas ti linnangenda Nene ken ni Dennis. Ngem pagammuanta di maawatan ni Emong ti nagbalin nga ugali ni kayongna, awan met ti mapanunotna a nakabasolanda wenno pagkurangan ti ibaybayadda kas renta iti panagyanda iti balay ni bagisna. Ngem malagipna ketdi, idi sumro ti goutna, insardengna pay laeng ti naginum. Masansan ketdi nga agsangoda nga agkayong nga aginum no kasta a day-offda nga agpadpada. Ngem imposible a dayta ti makagapu? kuna ni Emong. Makainum met ni kayongna nga agmaymaysa, sa maysa pay, napeklan daytoy a mananginum iti beer wenno arak. Iti paliiw ni Emong iti kayongna, kasla agmamayo ti rikna ni Dennis no saan nga aginum uray maysa la nga aldaw. Sakit ni kayongna daytoy a bisio.

Iti naudi a panaginumda nga agkayong, simmalog dagiti gagayyemna ket kasta unay ti kaadu nga arak a mainum iti dayta a rabii. Kas ken ni Dennis, napeklan ken professional drinker dagiti gaggayyemna. Saan la gayam nga aginum ti nasumokda, pati ag-shabu. Naduktalan ni Emong iti naminsan a kaadda dagiti gagayyem ni kayongna. Uppat dagiti gagayyem ni Dennis iti dayta a rabii. Ti pagsiddaawan ni Emong, saggaysa ti sumrek a mapan umisbo iti banyo iti uneg ti balay. Iti garahe ti pagiinumanda ket mabalinda koma latta nga ipasayag ti isbuda dita mula yantangay lallakida met amin. Kayat a takuaten ni Emong ti ar-aramidenda. Ket apaman a nakastrek ti maysa a gayyem ni Dennis iti ridaw, dagus a timmakder ni Emong sa napan iti likud ti garahe. Nagin-innayad a napan iti tawa ti banyo. Simmirip ket anian a siddaawna iti naimatanganna. Mayat ti singlot ti gayyem ni kayongna iti shabu! Tapno saan a madlaw dagiti pinanawanna iti garahe, dagus met laeng a nagsubli daytoy iti ayanda nga agiinum. Nagtugaw ni Emong ket saanen a nagtagari. Pinaliiwna ketdi ni kayongna no tumakder met daytoy a mapan iti banyo. Ngem saan a nagkir-in iti nagtugawanna. Ni Emong ketdi ti turong ti imatangna. Ngem saan a nagpadlaw ni Emong. Idi umadalemen ti rabii, nakalagip ken naumadan nga aginum iti balay, nagawisda a napan agbi-videoke iti asideg ti Pacific Fish Market- Korean Bar, dayta ti nalatak nga awagna. Agsuko ni Emong ta saan a kas kaduana a nalaing nga aginum. Makiandingay ken mamagusto, dayta ti rason no apay a simmurot ni Emong ken ni Dennis iti bar. Idi nakadanonda iti bar, dagus a nagorder ti barbasan a gayyem ni Dennis iti beer- kasta unay ti kaadu a beer. Arigna a malmesen iti bartek ni Emong a mangmingmingming iti kaadu a naidasar a nainum!

Iti bukod nga obersbasion ni Emong, saan a dagitoy ti gapu no apay a limmamiis ni Dennis kadakuada a tallo. Atapenna ketdi a ni Suerte ti nagrugian ti amin. Segun ken ni Lyn, inestoria ni Dennis kenkuana a binilawan kano ni Suerte isuna ket daytoy ti puon a kinagura ni kayongna ti inaramid ti ubing. Naammuan met ni Emong daytoy a pasamak iti nanangda. Pagsayaatanna, adda ni nanangda a kanayon a mangilinlinteg ti madi a maar-aramid iti pagtaengan. Kuna pay ketdi ni Emong a no awan ni nanangda, nabayag siguron a nawara ken aggaapa ti kameng ti pamilia. "Ngem kasano ti kabayag a makaanus ti baket? Numona ket adda pay ag-agalenna a sakitna, piman." Dagitoy ti mapampanunot ni Emong.

Ket manipud idin, mulmulagatan ni Dennis ti ubing no makitana. Nagipulong ti ubing ken ni Nene. Pinaliiw ni Nene ti tignay ti abiratna ket napaneknekanna nga agsasao ti ubing iti pudno. No maminsan, mangeg lang ni Suerte ti nagan wenno boses ni Dennis kasta unay ti tarayna a mapan aglemmeng iti kuartoda. Nagbalin a managbutbuteng ti ubing ken ni Dennis.

Sabali laeng ti naimatangan ni Nene nga inaramid ni Dennis ken ni Suerte. Agay-ayam ti anak ni Dennis, ni Jamjam ken Suerte iti kuartoda idi pinagtalaw lattan ni Dennis ti ubing iti kuarto nga awan ti gapgapuna. Adda idi ni Nene iti kusina ket nakitana amin ti inaramid ni Dennis ken ni Suerte ta nakalukat ti ridaw ti kuartoda. Intudo pay ni Dennis ti ubing sakbay nga inrikepna ti ridaw ti kuarto. Arigna a kasla kandela a narunaw ni Nene iti nagtakderanna gapu iti naimatangan ken bainna. Idi nakaruaren ti ubing iti kuarto, nakitana ni Nene ket dagus nga inarakupna ken nagsangit. Nagarimasa ti lua ni Nene iti suli dagiti matana. Nakita ti ubing ngem inarakup laeng ni Nene. Idi makasangpet ni Emong iti karabianna, impulong ni Nene kenkuana ti napasamak ngem nagulimek laeng a nangmatmat iti asawana.

Nabayagen nga ammo ni Emong ti ar-aramiden ni kayongna. Kayatna koma a kasarita ngem naatap ti gundaway kadakuada a dua. No maminsan, madlaw ni Emong a likliklikan ni Dennis ni Emong nga agsarangda. Kayatna met nga ibaga iti kayongna a saan laeng a ni Suerte ti kasta ti ugalina nga ubing, uray pay ti anakna, ni Jamjam. Ta kas met ken ni Suerte, nakarkaro pay ti inaramid ni Jamjam kenkuana- binakalna ti bato ni Emong sana tinupraan. Imbag ketdi ta naigawid ni Emong ti imana, ta no saan, amangan no nadissoanna ti ubing. Ngem saan a kasta ti karabaw ti panunotna. Saan a kas iti kayongna, uray ubing, patulanna. Para ken ni Emong, kayatna nga ilawlawag ken ni Dennis a tunggal ubbing sabalisabali ti kinatuso, kinaalikuteg wenno kinatangsitda. "Ngem awaten ngata ni Dennis daytoy a palawagko?" dayta ti sangkasaludsod ni Emong iti bagina. Saan met ketdi a mabuteng ngem respetarenna laeng ti kayongna. Ken dina kayat nga agririda maipanggep laeng kadagiti ubbing. Dina ibilang ti bagina a takrot ken dinanto talikudan ti agdama a situasion. Masapul a sangnguenna agingga a marisut ti problema- iti nasayaat a wagas.

NASDAAW laengen ni Emong iti naminsan a malem a simmangpet manipud iti trabaho. Adda dua a police car iti sango ti balay, kasarsarita ti maysa a polis ni Lyn idinto ta kitkitaen ti dua pay a polis ti paraphernalia, lighter, ti kasla bato a naiparabaw iti lamisaan ti garahe. Shabu? Nagsidduker ni Emong ket nagkarayam ti lamiis iti sibubukel a bagina. Nalawag nga ebidensia dagita. Ania daytoy- raid! nayesngawna.

Idi makita ti maysa a polis, immasideg sa nagsaludsod ken ni Emong. "Are you Dennis?"

Dagus a nagwingiwing.

"That's my brother," napan sinabat ni Lyn. Tinaliaw ni bagisna ti maysa a polis sana kinasarita ni Emong iti maysa a suli. "Daytoyen ti kunak, Manong, nagpatinggan ti kinalaing ni Dennis," kunana ken ni Emong a nangapput ti rupana.

Di matarusan ni Emong ti kayat a sawen ni Lyn. "Apay kunam a nagpatingga ti kinalaingna?" dinamagna.

"Nabayag gayamen nga adda milagro nga ar-aramiden ni Dennis. Aglaklako iti shabu. Isu met la a kanayon nga umay aginum dagiti anak ti diablesna a gagayyemna. Atapek nga isuda ti sungsong. Ngem kasanon, nalpasen a nailaw-an ni Dennis. Di pay ammo ti 'yanna ita," aganug-ogen ni Lyn.

Agpayso ti atap ni Emong a pusher ti kayongna- talaga a masdaaw ta dina ipagarup a kasta. Ti la ammona, agsingsinglotda lang iti shabu. Di mabayag, nagrehistro iti panunot ni Emong ti maysa a saludsod, "Saanna ngata a pagtripan ti ubing no kasta a naka-high?" Ngem ti imasna ita no ammo ni Lyn ti nailimed nga ar-aramiden ni lakayna, "Apay a dina binagbagaan tapno saan nga agpatingga iti kastoy?" Kinallabay ni Emong ti bagisna sada immasideg kadagiti polis.

Inlawlawag dagiti polis a nabayagen a palpaliiwenda ni Dennis karaman ti uppat a gagayyemna a napan naginum iti dayta a rabii a papanda iti videoke bar. Adda nagitiktik kadagiti polis bayat ti kaadda ti grupo ni Dennis iti pagiinuman ta naglakoda ti shabu iti maysa nga undercover agent. Linagip ni Emong a karaman isuna iti dayta a rabii nga isusurotna iti bar.

Saan a pimmanaw dagiti polis agingga a naurayda a simmangpet ni Dennis. Saan a nagkitakit idi posasan dagiti polis. Ngem sakbay nga inluganda iti patrol car kuna ni Dennis ken ni Lyn, "Pakawanennak, Baket. Nadagsen daytoy a basolko kadakayo, naisungsongak kadagiti ipagarupko a gagayyem nga iti naminsan, imbilangko a kamengda ti pamiliak. Naallilawak." Gamden nga arakupen ni Dennis ni Lyn ngem inwalinna. Tinaliawna ni Emong, "Sori kayong. Kinapudnona, pagpupungtotak ni Suerte no kasta a nakatiraak. Pakawanennak." Ngem natadem ti kusilap ni Emong kenkuana. Sineniasanna dagiti polis tapno italawdan ni Dennis.

Apaman a natiliw pay ti uppat a gagayyem ni Dennis, kasla nakaanges metten ni Emong iti balay ni bagisna. Liniwliwana ketdi ni Lyn iti napagtengda nga agina. Inkari ni Emong ken ni Lyn a tulonganna nga agbayad iti loan ti balay. Uray ni Nene, pinatalgedanna metten a didan pumanaw. Padasenda manen ti mangrugi uray adda lamma nga imbati ti napalabas. Napaanges ni Emong iti nauneg. Para kenkuana, nasin-awen ti angin nga angsenda.*

Iti Hawaii: "Kayatmo ti Agtaraken iti Nataengan?"

2011-01-11T10:46:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa

[Kayatko man a patgan dagiti gagayyem/am-ammo a nangisingasing kaniak a maiposte koma ditoy "Samiweng ken Ayat" ti sinuratko a salaysay maipanggep iti Certified Nurse Assistant wenno ti nalatak nga awagna a Caregiver. Adu ngamin kadagiti katrabahoak idi ditoy Maui karamanen iti kabangibang nga isla ti Hawaii iti saan a nakabasa itoy a sinuratko. Kasta met a pagyamanak dagiti papagayamtayo nga agnaed ken agtartrabaho iti nadumaduma a suli ti lubong a nagkiddaw ken adda pakainaigan ti trabahoda iti daytoy a sinuratko. Agyamanak Kakabsatko ida. Agbiagkayo a "Caregiver!" Naipablaak ti Salaysay iti BANNAWAG idi Agosto 29, 2005]

"NARIGAT ditoy Hale Makua no awan ti anusmo iti kastoy a klase ti trabaho: ti agserbi iti dimo kapkapin-ano, ti agdalus iti kimmot, agpadigos wenno agpakan kadagiti nataengan."

Dagitoy ti masansan a maibaga kadagiti baro a rupa nga agtrabaho iti Hale Makua. Ngem kinunkunak iti bagik: "Ay, kabaelak dayta!"

Ngem pudno met ngamin. Saan nga asi-asi ti trabaho iti Hale Makua ta iggemmo ti salun-at dagiti pasiente. Laisendaka pay dagiti dadduma a puli no dimo mapagsusurot dagiti aramidmo.

Nakalalagip para kaniak ti damo nga aldaw a panagtrabahok iti Hale Makua kas Certified Nurse Assistant [CNA] wenno iti nalatak nga awagna a caregiver iti Filipinas. Nairanrana ketdi iti orientationko iti dayta a bigat ti Setiembre 11, 2001 ti pannakaipadamag iti telebision ti panangipadungpar dagiti terorista kadagiti pinilotoda nga eroplano iti World Trade Center idiay New York! Dandani diak la ket ngarud nain-intonoran ti pannakailawlawag ti trabahok iti Hale Makua.

Sumagmamano nga aldaw kalpasan ti orientationko, naibaonak nga agatendar iti Compassionate Caring, maysa nga in-service class para kadakami nga agdadamo. Nailawlawag kadakami dagiti pakaseknan ti trabahomi, dagiti limitasion ken di rumbeng nga aramiden kadagiti pasiente wenno nataengan ta agtennag daytoy a panagabuso kadakuada. Sabali laeng ti "Resident's Rights." Naidatag ditoy ti karbengan dagiti pasiente/residente a kas makipagili. "The Right to Speak, Right to Choose, Right to Know, The Right to Privacy and Confidentiality ken Right to Participate."

Napagsasaritaanmi pay dagiti agdama a mapaspasamak ken dagiti mabalin a pamasamak iti masakbayan. Kas pagarigan, "No bilang iti maysa nga aldaw ket maysakanto met kadagitoy a nataengan: mabaybay-anka, awan ti makaanus ken awan ti mangay-ayat wenno mangipatpateg kenka, ania ti aramidem?"

Naglamiisak pay.

TI HALE MAKUA
Ti Hale Makua iti Hawaiian, kayatna a sawen: "Home for the Respected Elders." Maysa daytoy a Long-Term Nursing Care Facility. Kaunaan daytoy a pagtaripatuan kadagiti nataengan ditoy Maui. Napataud ti nasao a pagagasan/pagtaraknan kadagiti nataengan idi 1947 iti Happy Valley, Wailuku. Maysa daytoy a nonprofit a pagtaraknan ti estado ti Hawaii. Idi 1953, impaima ti Malulani Hospital dagiti orihinal a pasilidad daytoy iti Hale Makua, nga isu itan ti naipanagan. Ket gapu ta di magabenan ti panagtaud dagiti adu a nataengan a makasapul iti pannaripato ti Hale Makua, nalukatan idi 1966 ti sabali a pasdekna iti 1540 E. Main St. iti Wailuku, sa gapu iti yaadu latta dagiti nataengan a nasken a mataming, saan laengen a dagiti Native Hawaiian no di pay ket dagiti dadduma pay a puli a pakairamananen dagiti Hapones, Puerto Rican, Portugese ken Filipino, nabangon ti sabali pay a pasdek ti Hale Makua iti Kahului idi 1978 a sinuruno met laeng ti ekspansionna: ti Weinberg Care Center. Umabot itan iti 238 a kuarto ti pakaibalayan dagiti nataengan ditoy.

Nagtitiponan ditoy ti agduduma a kalse ti sakitna a nataengan. Adda agsagsagaba it Alzheimers, Demenria [dagiti mapukpukawnan ti panunotna], Parkinson's Disease, Alta Presion [High Blood], COPD, Emphysema, Depression, Asthma, Anxiety, Gout, Arthritis [Rheumatoid wenno Osteoporosis], dagiti agduduma nga impeksion, sakit iti mata, labayag, isbo, sakit iti bato wenno mabagbagi, dagiti cancerous a sakit a di kabaelan nga agasan ti medisina, panagkapsut, ken dadduma pay. Mataming dagitoy iti mayannatup a pannakataripato ken pannakaagasda a kas sagudayen ti makunkuna a "Care Plan" dagiti residente. No adda biddut a maaramidam, iti biang man dagiti CNA wenno nurses; sungbatam iti husgado wenno iti pamilia ti residente. Awan ti maitulong kenka ti Hale Makua no ti maseknan a pamilia ti mangidarum kenka. Ngamin, ti County wenno State a mismon ti mangdengngeg iti kkasom nangruna no adda maipakita nga ebidensia ti panagabuso. Ti la mabalinmon a pagkamangan ket ti union a nakikappengam. Ngem agdepende met latta no kasano ti kadagsen ti nagbasolam. No dayto ket agsadag iti neglect of duty wenno pisikal a panagabuso. Adda klase ti panagabuso a sursurotenda ditoy: ti Verbal [wenno pagsasawam ida iti di maikanatad], ti Physical Abuse [no mairanta a dangram ida], ti Mental [ no ipangtam wenno butbutngem ida], Neglect [no mabaybay-am ti pagrebbengam kadakuada a kas iti umno a pannakataripato wenno panakaited ti di umisu a medisina], Sexual Abuse/Sexual Advantage [no paggartemam wenno bisongem ida], Financial Abuse [no takawem dagiti gameng/personal belongings ken agdawatka ti kuarta kadakuada] ken ti Seclusion Abuse [panangipupok wenno panangilasinmo kadagitoy iti padada a residente nga awan ti makagapu]. Amin dagitoy ket estrikto a maipatpatungpal para met laeng ti pagsayaatan ti residente ken dagiti staff.

Iti agdama, addaanen ti Hale Makua iti walo a units a nakaibalayan dagiti pasiente. Tallo iti Wailuku: ti Maui, Lanai ken Molokai. Idinto a lima met a units iti Kahului facility: ti East [ken ti baro nga ekspansionna a makaukopar iti 16 a katao iti walo a kuarto daytoy], ti West, North ken iti Weinberg Care Center; ti Ilima ken Pikake units.

Addaan ti tunggal yunit iti kabukbukodan a Charge Nurse wenno Unit Supervisor. Sabali laeng ti Day-Shift, Evening ken Night-Shift Supervisors. Di pay nairaman ditoy ti In-Charge Supervisor. Iti bigat [day-shift wenno manipud alas siete ti bigat agingga iti alas tres ti malem], adda tallo a nurse a mangimaton iti maysa a yunit [depende iti kadakkel ken kaadu dagiti pasiente iti dayta a unit]. Dua iti evening-shift [manipud alas tres ti malem agingga iti alas onse iti rabii] ken maysa iti naight-shift [manipud alas onse agingga iti alas siete iti sumuno a bigat]. Adda met pito a CNA iti tunggal yunit ngem agdepende no kasano ti kaadu dagiti mataripato ditoy. Lima iti evening-shift ken uppat iti night-shift [no maibasar iti kadakkelan a yunit]. Imatonan amin daytoy ti Director of Nursing. Dagitoy agobrada kas "maymaysa." Nasken nga adda "team work" para iti pagsayaatan dagiti pasiente.

TI DESTINOK
Ditoy Pikake Unit ti Weinberg Care Center ti destinok. Nigh Shift wenno graveyard a kunada. Mangrugiak nga agtrabaho iti alas onse ti rabii, agingga iti alas siete iti sumuno a bigat. Idi damdamok, marigatanak. Diak pay siguro nai-adjust ti bagik iti rabii a panagtrabaho. Ngem idi agangay, mayaten. Nagbalinen nga aldawko ti rabii. Alisto a nasursurok ti trabahok. Puyat, daytoy laeng ti kalabanko. Nayasideg metten ti riknak kadagiti nataengan agingga a kasla ibilangko idan a kameng ti pamiliak. Nasanay met kaniakon dagiti agduduma nga angot ti isbo, takkim medisina wenno pay-od dagiti residente. Ngem ania ngarud, anusak , a, ta isu ngarud ti kaaddak ditoy a trabaho. Iti di mabayag, adu metten ti naam-ammok ken napagayamko kadagiti kailian. "What a small world," a kunada. Dimo ngamin ekspektaren a kalugaram dagiti dadduma. Maibilang met ditoyen ti sumagmamano a Hawaiian local born ken Haole.

Kadagupan amin nga agtartrabaho iti Hale Makua, 75 porsiento ti Filipino. Ket kaaduanna met ti naggapu iti Laoag, Paoay, Bacarra, San Nicolas, Dingras, Batac, Badoc iti Ilocos Norte, ken iti Ilocos Sur. Adda pay taga-Isabela ken Cagayan. Adda pay Tagalog, Bisaya ken taga-Mindanao. No ar-arigen, nagtitiponan ti maymaysa a puli ditoy. Kasla pamilia. Di kad' saanka a maikawa ta adda sindadaan a tumulong ken makaawat iti bukod a pagsasao no adda problemam. Pasaray aginnem nga aldaw ti trabaho. Dagiti dadduma, agdouble-shftda pay no kabaelan la ketdi ti bagi. Kuna ngarud ti Scheduling Supervisormi [maysa met nga Ilokano]: "You can make money here." Agpayso unay, ta kasano ngamin, pumaypayapay ti doliar a kasla sulsulisogennaka nga agobra. Agiinunnakami nga agpresentar nga agtrabaho no adda agcall-in sick wenno mangipakaammo a di umay agtrabaho gapu ta masakit. No saan, adda dagiti makaanus nga agdouble-shift iti evening-shift. Agpayso, datayo laeng a Filipino [nangnangruna dagiti Ilokano] ti makaaramid iti kastoy. Uray mapaksuyankan gapu iti bannogmo; arya latta! Ti kaadu ti baybayadam [kas iti in-loanmo a balay, kotse , wenno dagiti personal a kasapulam iti aginaldaw] ti kangrunaan a makagapu. Arigna makina ti panagobra dagiti Filipino ditoy.

Umabot iti $14 agingga iti $15 a doliar ti kada oras ti maibayad kadakami nga CNA [nga agtartrabaho kas night shift]. Sabali pay ti mainayon nga 1 a doliar no agtrabahoka manipud iti alas sais iti rabii agingga iti alas siete ti biagt kas night shift deifferential. No met double-shift ti trabahom, agdoble ti matgedam. Di pay mairaman ditoy no ag-overtime ka wenno 'tay kunkunada a holiday. Dagiti Registered Nurses, umawatda iti $27 a doliar iti kada oras, idinto a $18 a doliar iti kada oras ti LPN [Licensed Practical Nurse]. Dagiti adda iti administration, maintenance, housekeeping ken kicthen helpers ket agdepende metten no mano ti nailanad iti Bargaining Agreement iti nagbaetan dagiti empleado ken union. Ngem adu latta met ti likkaben ni Uncle Sam a buismo a kas iti social security tax, medicare, federal income tax ken primary state tax. Di pay mairaman ditoy ti union a nakikappengam wenno medical ken dental. Ket no sumaem amin a maksay, ayna, apo, bassit la ti matda iti matgedam! Arigna nga yob-obraam met laeng ni Uncle Sam iti kadakkel nga ikkatenda iti buismo. Ngem kas 'tay kunada, dakkel man wenno bassit ti matgedam no ammom ti makibagay iti pagobraam, nagun-odmo metten ti sangkapirgis nga arapaapmo. Pobreka iti bolsa ngem baknangka iti papagayam!

Tinawen met nga umay bisitaen dagiti surveyors manipud iti State wenno idiay Mainland ti Hale Makua tapno kitaenda no nasayaat met laeng ti pannakaipataray ti nursing care facility daytoy ken no napintas ti pannakataripato wenno pannakaagas dagiti nataengan nga agindegen ditoy. Awaganda iti residente dagiti maipabalay a nataengan wenno pasiente ta arigna ditoy ti pagtaenganda. Agindegda ditoy agingga a pumusayda. Ngem adda met dagiti sumagmamano a residente nga agsubli kadagiti bukodda a pagtaengan no kabaelan la ketdi nga asistiren dagiti kabbalayna. Nairanta met a naipabalay dagitoy iti nasulinek a lugar tapno naan-anay ti panaginanada ken awan ti makaesturbo kadakuada. Ti makagapu: awan ngaminen ti tiempo dagiti pamiliada a mangasikaso kadakuada. Nagasat met ti residente no masarungkaran ti pamiliada iti inaldaw wenno linawas. "Trabaho:" Daytoy ti kangrunaan a rason no apay a kasla ul-ulila dagitoy a nataengan.

MABIGBIG SAAN LAENG NGA ITI HAWAII
Ti Home Health Care Agency ti Hale Makua ket mangipapaay pay ti Professional Health Services nga irekomendar dagiti mabigbig a mangngagas saan laeng kadagiti nataengan no di pay dagiti agindegen [lokal man wenno gangannaet] iti Maui. Ket babaen iti daytoy nga aspeto ti panagagas, nakagun-od ti Hale Makua ti kredito iti Community Health Accreditation Program wenno CHAP manipud iti estado ti Hawaii. Iti tunggal tawen, umabot iti 900 a pasiente, pakairamananen dagiti maladaga, ti mabenipisiaran iti daytoy nga annong ti panakataripato. Mairaman pay ditoy ti Day Health Program [saan aleng a para kadagiti nataengan no di pay ket kadagiti agtutubo] kas alternatibo ti Nursing Facility Placement. Kas pagarigan, maipaayan dagiti residente iti mayannatup nga ehersisio, therapeutic, social ken nursing services iti aldaw, Lunes agingga iti Biernes. Mairaman pay ditoy ti Speech Program. No malpas daytoy, maisublida met laeng iti bukodda a pamilia no madanonan ti rabii tapno isuda ti mangituloy iti pannakataming dagitoy.

sabali laeng ti Foster Family Program a serbisioda kadagiti nataengan. Daytoy a serbisio ket maidanon iti bukodda a pagtaengan babaen kadagiti madutokan a Certified Caregivers. Inaldaw-aldaw met a bisitaen dagiti grupo ti Case Management Nurses ken Social Workers.

Nagun-od ti Hale Makua ti kangatuan a pammadayaw iti daytoy nga aspeto ti pannakataming dagiti nataengan. Kinapudnona, nairaman pay daytoy kas maysa kadagiti kamodernuan a nursing care facility saan laeng nga iti estado ti Hawaii no di pay ket iti intero nga Estados Unidos.

Kas naipaskil iti sango ti pasdek ti Hale Makua no sumrekka: "Maipaayan iti pudno nga atension ken kasapulan ti tunggal residente nga ekspektaren ti pamiliada."

Wen, iti Hale Makua, maipateg kas kameng ti kaamaan dagiti pasiente. Ket mayannatup unay dayta iti logo ti institusion: "Tradition of Care."

KASANO TI AGBALIN A CERTIFIED NURSE ASSISTANT?
Kas umuna nga addang iti panagbalin a Certified Nurse Assistant [CNA], agbasaka manipud iti uppat agingga iti 6 a bulan. Maminsan laeng ti sesion ti panagbasa iti tunggal lawas. Walo nga oras. Ken segun iti kaadu dagiti agngayangay nga agbasa. Kalpasanna, ag-trainingka iti maysa a Skilled Nursing Facility [SNF]. Aktual a mangiggem, makisarsarita ken agpaliiwka kadagiti inaldaw-aldaw a mapaspasamak kadagiti residente. Ti Hale Makua ket maysa met nga SNF. Wenno mabalin met ti ageksamen a diretso [challenged examination] uray saanka a mapan agpracticum iti maysa a nursing facility. Nasken pay nga adalem ti Cardiopulmonary Resuscutation [CPR] program, tapno ad-adda a mapasingkedan ti panagbalinmo a CNA. No malpas amin dagitoy a requirements a kas sagudayen ti paglintegan ti estado ti Hawaii, kualipikadokan nga ageksamen. Dagiti panakabagi ti American Red Cross [ARC] ti mangisayangkat ti eksamen. Ditoy Maui, maangay ti eksamen iti Maui Community College [MCC] wenno kadagiti pribado a pageskuelaan. Dagiti kualipikado nga agbalin a CNA ken masapul a US wenno Natural Born Citizen ken Permanent Resident [no Filipinoka wenno sabali a puli nga agindegen iti Hawaii]. ti CNA ket isu ti aw-awaganatayo iti caregiver idiay Filipinas.*

Bay-am a Pumusay ni Ayat

2010-12-26T10:45:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa
Alani Place, Wailuku, Hawaii
[nasurat idi 6.17.10]

Kunak manen, Magnolia,
A waknitakon ti panes
A namagmanto iti pusok
Gapuanan iti kinabalangkantis
Nga ayat nga impagarupko
A pakariknaak iti ragsak...

Ngem nagkamaliak.

Itanemkan iti daga
Tapno in-inut nga agrupsa
Ti lagipmo kaniak;
Tapno malapdan sabali pay
Nga irurusing ni ayat
A mangipalagip ken mangsukay
Iti sugat nga ad-adda a pakasaktak.

Laglagipem, Magnolia,
Sangapulo ket lima a tawen
A tengngelnak ti ayatmo,
Ngem saan nga agnanayon
A baludnak ti pagayatam.

Iti inaldaw a tinagibik ti liday
In-inut a maalas-as nabatbati a pigsak,
Ngem laglagipem daytoy:
Saan la nga ita nga aldaw
Ti aldaw nga isisingising
Dagiti nadarisay nga arapaap.

Agpitikto latta ti pagorasan
A kas met iti pusok nga agayat
Tapno maipasngay ti baro a namnama
Kas iti panangdayas ti kaipasngay nga init
Ti naatap a sabong ti orkidia
Tapno agbukar ken agadiwara
Ti pusaksak ken banglona...

Kunak, nalpasen nga intanemka.
Ti napalabas- ti kalman a nagbinnuligan
Dagiti naatap a pusota.

Bay-am kadin a pumusay ti ayat
Tapno diakon dung-awan
Ngem pagbiagak!

[copyright by rudyram.rumbaoa]

No Apay a Mariknam ti Pudno nga Anag ti Paskua iti Filipinas

2010-12-21T13:40:00.000-10:00

Ti Pamilia Rumbaoa: Rudy, Mimieh, ken Sofia Monique

ni Rudy Ram. Rumbaoa

UPPAT pay nga aldaw, Paskuan!

Iti sadino man a lugar ti papanam, makita dagiti nadumaduma a klasena a dekorasion ti Paskua, dagiti ayug ti Paskua a maipatayab iti tangatang ken nagkaadu a tattao a mapan aggatang iti supermarkets, malls wenno groceries para iti regalo ken taraon nga agserbi iti kaaldawan ti Paskua.

Kadakami, napatakdermin ti krismas tri a nadekorasionan iti nadumaduma ti marisna a christmas balls ken lights. Nabungon metten dagiti regregalo a naipasirok iti christmas tree a para kada tatang ken nanang, manang ken manong, ni ading ken uray pay da lolo ken lola, dagiti kabagian, gagayyem ken am-ammo.

Kaligakuman ti amin iti pamilia iti makakita ti white christmas, ngem kasano, awan met niebe iti Filipinas. Ken uray pay no adda amin dagitoy a dekorasion ken agkakapintas a mabuya a silaw, no saan nga agdedenna ti pamilia iti kaaldawan ti Paskua, kasla man awan ti anagna dagitoy kenka. Kasla eppes a dawa nga awan man ti maiburayna.

Kailiwko ketdi ti Paskua iti Filipinas, iti sidong ti nabati a kabsatko nga adda pay laeng sadiay, dagiti kaannakak, kabagian, gagayyem ken am-ammok. No saludsodem: Ania aya ti espesial a maipanggep iti Paskua iti Filipinas?

Saanmo a marikna ti pudno nga anag ti Paskua agingga a dimo maekspiriensa daytoy iti Filipinas.

Mangrugi iti Disiembre 16 [rugi ti Misa de Aguinaldo] ken agngudo iti Enero 2 wenno 4. No dadduma, yuray dagiti Filipinos ti "Three Kings" sakbay a maibaba dagiti christmas decorations.

Makuna a ti Filipinas iti kababayagan a pagilian a mangrambak ti Paskua iti intero a sangalubongan.

Iti Disiembre 16, mairugi ti panag-novena iti siam nga agsapa wenno tay makuna a "Simbang Gabi wenno Misa de Aguinaldo." Makipaset ti amin a tattao iti amin nga edad, uray no agtawen iti lima wenno limapulo ket lima, baknang wenno pobre-- mapan makipagrambak iti pannakaipasngay ti Mannubbot.

Dagiti dadduma a Filipinos, no mabalbalin, saanda kayat ti agliway iti uray maysa nga aldaw iti pannakimisa ti Misa de Aguinaldo. Pamatian, no makompleto ti pannakimisa manipud iti Disiembre 16 agingga iti 24, maipaay kenka dagiti kalikagummo wenno tarigagaymo iti biag. Mangrugi ti misa iti alas tres media wenno alas kuatro iti nasapa a bigat.

Makita dita dagiti agayan-ayat, ti sibubukel a pamilia a magmagna nga agturong iti simbaan. Wenno dagiti agbabarkada ken aggagayyem, ken uray pay da lolo ken lola. Narruay ken reprep dagiti tattao iti uneg ti simbaan. No maminsan, awan ti iitiitan. Ket apaman a malpas ti misa, sangsangkamaysa iti agiinnunna a mapan iti kalsada nga ayan dagiti magatang a kas iti bibingka, kutsinta, puto bumbong, salabat, arroz caldo, lugaw, hot cocoa wenno kape. Nalamiis met ti klima iti bulan ti Disiembre, nangruna iti nasapa a bigat.

Saan la a dayta, adda met dagiti mapan agpaskua wenno christmas carolers. Ubbing, agtutubo ken uray pay dagiti nataengan agpaskua, mapan bumalaybalay iti tunggal rabii [ken uray pay iti nasapa a bigat kalpasan ti Misa de Aguinaldo] manipud Disiembre 16 agingga iti 24. No napintas iti panagkanta dagitoy, addan kenka a bumalay no mano ti kayatmo nga ited kadakuada. Ti agaun nga ayat manipud iti puso-- kasta ti anagna.

Malagipko ketdi no kasano a rinambakan ti pamiliak ti Paskua, idi mangrugiakon nga agbarito. Dakkel a panagtitipontipon ti inangay ti pamilia iti bisperas ti Paskua. Nairaman ditoy dagiti kasinsin ken asideg a kabagiak. Kadakami nga ubbing idi, ur-urayenmi iti tengnga ti rabii [ta masansan nga agatendarkami pay nga umuna iti Nasantoan a Misa iti oras ti alas dies]. Kunkuna ngamin idi dagiti natataengan a no maturogka, dimo makita ni Santa Claus. Awan regalom kenkuana.

No dadduma, agkaankami nga umuna sakbay iti tengnga ti rabii. Kalpasan ti pannangan, maluktan dagiti regalo iti eksakto iti oras ti alas dose ti rabii. Iti family house dagiti dadakkelko iti siudad ti Laoag ti masansan a pakaangayan ti panagtitipon ti pamilia. Maidasar iti lamisaan dagiti nagkaadu ti klasena a taraon a kas iti christmas ham, Filipino spaghetti, lumpia, fruit salas, inapo, adda pay bread, pancit, litson manok wenno baboy ken mainum a kas iti coca-cola wenno pepsi, serbesa, gin, arak ken arak ti basi.

Kalpasan iti panagpiestami kadagiti naidasar a taraon, tunggal pamilia ti agsisinnukat ken manglukat iti regalo. Masapul nga aggigiddan iti pannakalukat dagitoy a regalo. Kalpasanna, agtututongtong dagiti nataengan, agsala wenno agbuya iti telebision dagiti agtutubo ken agay-ayam dagiti ubbing.

No madanonen iti oras ti alas dos media wenno alas tres, agdudungsanton ti amin. Dagiti dadduma, maiturogda iti nagtugawanda a sofa gapu iti bannog ken paksuyda. Adda agawid, adda met agbati. Ket iti sumuno nga aldaw, agriingkami nga ubbing a nasapa ta ibaondakami dagiti dadakkelmi a mapan bumalaybalay nga agkatok iti ridaw dagiti karruba tapno dawatenmi ti aginaldomi.

Iti bisperas ti Baro a Tawen, kas met iti panagrambakmi iti Paskua, aguraykami agingga a magtengan iti tengnga ti rabii. Nadumaduma ketdi iti mangngegan a paputok wenno palpalibbaang. Adda dita ti rebentador, triangle, super lolo, kanyon bamboo, kuwitis ken uray pay ti loses. Dagiti dadduma, iruarda dagiti stereo component sa agpatokarda iti napigsa. Adda mangsindan iti lata wenno galba sa maigalut iti likudan ti bisikleta wenno motorsiklo kalpasanna, guyudenda wenno mapan ipalpalawlaw iti kalsada. Naringgor iti aglawlaw ngem anian a ragsakna! Uray kasano't kapuskol ti asuk manipud kadagiti paputok, arya, manso latta!

Nupay awan ti niebe iti Filipinas, panagkunak, ditoy pay laeng iti pakariknaan ken pakakitaan no kasano ti karambak ti Paskua no idasig iti sabsabali a pagilian.

Pudno, awan ti niebe, adda pabo ngem manmano, awan ti sub-zero a temperatura ti klima, ngem, naidumduma ken simple a panakarambak ti Paskua a maibagay kadagiti Filipinos.

Ngem uray no adda amin dagiti taraon ken adu a klasena a selebrasion, saantay' koma a lipatan nga uray sadino iti ayantayo, iti panangrambaktayo iti Paskua, laglagipentayo a ti sentro dagitoy a ragragsak ket maipuon iti pannakaipasngay ni Jesu-Kristo.**

"Naragsak a Paskua ken Nabungbunga nga Isasangbay ti Baro a Tawenyo Amin!"

Ayat

2010-12-18T12:25:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa

Ayat ket...
maysa a rikna
maysa a pasion
ken ipapatay.

Ayat ket...
sika
siak
datayo
ken ti biag.

Ayat ket...
silaw ti mata
arak ti bibig

langit a mangted ragsak!

[Copyright by Rudy Ram. Rumbaoa/nasurat idi 11.22.06]

Ita a Paskua, Iburaymo ti Ayat nga Agaun dita Puso...

2010-12-13T20:59:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa

ITI Filipinas, nangruna iti probinsia a dimmakkelak, marikna ti espritu ti Paskua iti nasapa a bulan ti Setiembre. No matappoganen ti umuna nga aldaw ti Setiembre, maipatayab metten kadagiti radio stations ti umuna nga ayug Pamaskua. No saan, mai-display dagiti Christmas decorations kadagiti department stores ken uray pay iti pagtaengan.

Kasta met a pagproblemaan dagiti dadduma no sadino ti pangalaanda iti nayon ti igatangda iti regalo a para kadagiti annak, appoko, kabagian, gagayyem ken am-ammo. Wenno para ti taraon a maidasar iti lamisaan a pagsasangnguan iti bisperas ti Paskua.

Nagasat dagiti dadduma ta adda dita ti 13th month pay a nayon ti gastosenda.

Iti sabali a bangir, irugi met dagiti ubbing ti mapan agpaskua wenno ag-carolling tapno makaur-or iti kuarta a nayon a gastosenda iti Paskua. No panunoten ti kaadu ti grupo dagitoy nga ubbing a bumalay-balay nga agpaskua iti rinabii manipud iti bulan ti Setiembre agingga iti Disiembre. Dagiti dadduma, yalud-odda pay ti mapan agpaskua agingga iti Enero iti sumaruno a tawen.

Mamatika? Wen, pudno. Daytoy a tiempo ti panangipaay iti ayat ken ragsak kadagiti ubbing tapno maitag-ay ti espiritu ti Paskua nupay ti kinapudnona, adda met dagiti dadduma nga ubbing a palabsenda lattan ti Paskua iti rason nga awan ti mabalbalinan ti pamilia.

Iti daytoy a panawen, matipontipon dagiti pampamilia, kabagian, gagayyem ken am-ammo. Dagiti miembro ti pamilia nga adda iti ballasiw taaw, ikagumaananda ti agawid tapno laeng makapaglalanglang ken agdedenna iti ipatpateg a pamilia. Naragsak iti tiempo ti Paskua, napno iti ramrambak.

Kadagiti punsionan wenno pagdadayaan, adda dita dagiti nasanger a manium, adda pasala ken agkanta babaen iti videoke-- dagitoy ti masansan nga aktibidades a maaramid. Kalpasanna, mayawat ti regalo. Saan met a maliklikan ta no dadduma, adda latta met dagiti saan a makatengngel iti panaginumda ket mabartekda. Ngem paset daytoy ti ragragsak.

Iti kalsada, adda dita dagiti agtutubo ken ubbing nga agpalpalibbaang wenno agpaputok kadagiti rebentador, kanyon bambo, kuwitis, loses ken ania pay dita a mabalin nga aramaten a mangparagsak ken mangpadaeg iti Paskua. Kaugaliantayon dayta a Filipinos. Para kadatayo, kasta ti pudno nga anag ti Paskua a mangpasangbay iti pannakayanak ti Manubbot. Ket kadatayo a Filipinos, nangruna iti Ilocano, mamatitayo nga iti dayta nga oras, isu met ti pannakayanak ni Jesus.

Awan ngatan sabali a gagem dagiti tattao no di agragsak ken mangparagsak dagiti dadduma. Ket agtultuloy dayta a ragragsak aginga iti umuna a lawas ti Enero a panangibaba kadagiti Christmas decorations.

Para kaniak, mamatika man iti Christmas wenno saan ken no tiempo ti Paskua wenno saan-- ti mangiburay wenno mangisagut ti ania man nga adda kenka ti kangrunaan ken kapintasan a maaramidmo iti daytoy a tiempo. Saan nga importante ti pirak wenno aniaman nga adda, ngem ti ayat, ti pategmo para kadagiti agkasapulan iti tulongmo. Ti nasken, marikna ti sabali nga uray awananda, adda pay la anag ken pasetda iti Paskua.

Dayta ti pudno a kabagasan ti Paskua. Ti ayat nga agaun dita puso.*

Ita a Paskua, Monica

2010-12-11T10:04:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat idi Disiembre 2006 ken naipablaak iti December 2006 Issue ti Fil-Am Observer]

Ita a Paskua, Monica
Adda gagar ken segga,
Di malapdan mawaw nga agek
Nga Inullom ti pannubok ken karit.

Mawaswas ti sumken nga iliw
Matungday ti sumuknal nga ila,
Mariknak bara ti arakupmo
Iti kaaddam iti panagmaymaysak!

Nabattaway idadaliasat dagiti aldaw
Mariknak sutil ti sulisog,
Ngem diak paikaranukon
Iti gayunggayong ti biddut!

Ita a Paskua, Monica
Umayak nga appupok ti di masbaalan a karayo,
Bay-am a sindianta ti gumilgillayab a bara ti ayan-ayatta
Ket dumanggayta a makipagrambak iti panakaipasngay ti Mannubbot!

[copyight december2006byrudyram.rumbaoa]

Paskua Iti Filipinas

2010-12-05T11:12:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati Ngem Pudno, Fil-Am Observer December 2010 IssueOpinion Section, Page 5

MAAWAGAN ti Filipinas a kas "lugar wenno disso a pakakitaan kadagiti nagkaadu a klase ti piesta ken ramrambak."

Adda dita ti piesta ti Black Nazarene a maangay iti tunggal maika-siam nga aldaw ti Enero idiay Quiapo, Manila; ti Sinulog Festival ti Cebu City; ti Ati-Atihan Festival ti Kalibo, Aklan; ti Feast of Our Lady of Candles ti Jaro, Iloilo; ti Babaylan Festival ti Bago City, Negros Occidental; ti Pamulinawen Festival ti Laoag City; ti Moriones Festival ti Boac, Marinduque; ti Manaoag Pilgrimage ti Manaoag, Pangasinan; ti Flores de Mayo; Pulilan Carabao Festival ti Pulilan, Bulacan; ti Parada ng Lechon ti Balayan, Batangas; Pintados Festival ti Tacloban, Leyte; Bocaue River Festival ti Bocaue, Bulacan; Raja Baguinda Festival ti Jolo, Sulo; ti Kadayawan Sa Dabaw ti Davao City; ti Feast of Nuestra Senora de Penafrancia ti Naga, Camarines Sur, Bicol Region; ti Masskara Festival ti Bacolod City; ti Higantes Festival ti Angono, Rizal; ti Binirayan Festival ti San Jose Antique; ti San Fernando Giant Lantern Festival ti San Fernando, Pampanga; kdpy.

Ngem ti Aldaw ti Paskua ti kalalatakan iti amin a piesta ken parambak.

Iti tiempo ti Paskua, ipannakkel dagiti Filipinos iti intero a lubong ti pannakarambak ti Paskua iti Filipinas ti kababayagan ken kararagsakan a pasken. Pormal a mangrugi ti adbiento iti agsapa ti Disiembre 16 ken agtultuloy daytoy nga awan sardayna agingga iti Umuna a Domingo ti Enero, "Ti Piesta Dagiti Tallo nga Ari," ti opisial a panagngudo ti panawen [season].

Ti Filipinas ti kakaisuna a pagilian iti deppaarna ti Asia a pakasarakan iti pagaduan a kristianos-- kaaduan ti Romano Katoliko. Para kadagiti Filipinos, importante ti pannakarambak ti Paskua ken maibilang daytoy a naisangsangayan nga aldaw. Tiempo a panagdedenna ti sibubukel a pamilia, panagririnnanud, panagisagut, ken tiempo para iti taraon, ragragsak ken panaggagayyem...

Ken kappia.

Para iti kaaduan a Filipinos, ti isasangbay ti Paskua ti makuna a kangrunaan a piesta iti tawen. Saan a palabsen dagiti Filipinos daytoy-- marambakan uray sangkabassit ti maidasar a pagsasanguan ti pamilia. Ti nasken, ti anag ti Paskua.

Ti kinapintas a klima iti Filipinas, ti aglablabonan ken pusaksak dagiti sabsabong, ti nakaay-ayo a bura ti daga, dagiti nakaad-adu a klase ti taraon a maluto, ken kangrunaan ti amin isu ti kinamanagayat dagiti tattao iti pudno a debosion iti pamilia ken pammati a mangpadaeg iti pannakarambak ti piesta a tradision iti Filipinas.

Awan ti niebe iti Filipinas no panawen ti Paskua. Adda met mula a pine tree, ngem manmano laeng daytoy a makita. Popular ketdi ni Santa Claus kadagiti ub-ubbing. Maiparang ti imahen ken mamati dagiti kaaduan a Filipinos nga ub-ubbing nga agpayso ni Santa Claus nga agited iti regalo. Nakaad-adu ken agkakapintas pay dagiti dekorasion a maipabuya.

Ti kawayan a "parol," wenno star lantern ti makuna a simbolo ti krismas iti Filipinas-- a daytoy ti mangiladawan ti lawag manipud ti bituen iti Bethlehem.

Kaay-ayo ken adda rag-o kadagiti Filipinos a mangdekorasion dagiti bukodda a pagtaengan saan laeng a ti parol, ngem ketdi, isu amin a klase ti Christmas decorasions. Dagiti nagduduma a maris ti banting wenno streamers a maipauya-oy iti uneg ken ruar ti balay.

Masansan a makita kadagiti Christmas cards ti nagduduma a ladawan ti Filipinas nga adda kannayonna a nalabbaga ken berde a ribbons. Maibisti dagitoy a cards iti sala , wenno iti lamisaan a panganan. Uray pay ti kandela ken korona a sabsabong-- komon pay daytoy a pagdekorasion ken arkos.

Iti nabiit, inrugi dagiti Filipinos a pilien ti korona a sabsabong ken sabsabali pay a dekorasion a naaramid iti local native materials a pagdekorasion imbes a surotenda ti nakaugalian a disenio manipud iti Western countries. Kaaduan pay iti siudad ken ili ti pakakitaan kadagiti nagduduma ti marisna a silaw a maibitin iti kapitolyo, ken iti uneg ken ruar ti pagtaengan. Saan la a kaugalian ngem patien ketdi dagiti Filipinos a nasken ti dekorasion ti balay no tiempo ti Paskua.
*Tradision dagiti Filipinos iti Paskua.
Nagbalinen a tradision dagiti Filipinos nga ikuyog dagiti annak ken appokkoda a mapan mangbisita dagiti inna ken amma iti buniag ken asideg a kabagianda iti aldaw ti Paskua.

Ipakita dagitoy nga ubbing ti respeto babaen iti panag-mano kadagiti nataengan. Kalpasanna, awatenda ti aguinaldo.

Ti pannakarambak ti krismas iti Filipinas ket naglaokan iti Western ken natibo a tradision dagiti Filipinos. Santa Claus, ti Christmas tree, panagited iti Christmas cards, ken ag-karoling ket natawid amin dagitoy a kultura manipud kadagiti taga-Laud a pagpagilian. Ngem nupay kasta, naadaptar laeng dagitoy iti umisu a panakaaramatda iti natural ken personalidad dagiti Filipinos.

Ti bisperas ti Paskua iti Filipinas ti maysa a tradision a kangrunaan a rambakan ti kaaduan a pampamilia dagiti Filipinos. Awan ti maturog agingga a madanonan iti tengnga ti rabii, wenno bisperas ti Paskua.

Iti agsapa ti Disiembre 24, ti maudi a Misa Aginaldo wenno Simbang Gabi; ditoy a mairugi iti panagsagana para iti Noche Buena, a daytoy a taraon ti pagsasanguan ti pamilia, kabagian, gagayyem ken am-ammo kalpasan iti tengnga ti rabii.

Tunggal pamilia, gagayyem, kabagian ken karruba ti mamalabalay tapno mapan agkablaaw iti "Naragsak a Paskuayo!"

Adu a klase ti taraon ti maisagana ken maidasar a pagsasangnguan. Agiyawid dagiti maawis a bisita, gagayyem ken am-ammo iti taraon nga insagana ti pamilia ken kabagianna. Dagiti masansan a maluto a kas iti lechon baboy, pancit, barbecue, innapuy, adobo, cakes , lumpia, kdpy. Adu pay ti mainom a kas iti San Miguel Beer, arak ken dadduma pay a klase a nasanger a mainum a nayon a pagsasanguan iti aldaw ti Paskua.

Naraniag dagiti kalsada iti rabii gapu't kinarangrang dagiti silaw a mainayon a maibisti manipud iti pagnagtitinnulong ti komunidad. Adda ragsak iti aglawlaw. Rummuar-sumrek dagiti ubbing iti pagtaengan tapno mapan agay-ayam, agkaan, ken nokua, agay-ayamda manen.

Iti bisperas ti Paskua, agdedenna dagiti pampamilia, agkakabagian, aggagayyem ken agaam-mmo tapno sangsangkamaysa iti panangrambakda ti isasangbay ti Manubbot. Dagiti sabsabali, agited iti regalo; no saan, ragragsak a di maungpot agingga a madanonan ti kaaldawan ti Paskua.

Iti sabali a pannao, ti sentro ti panagdedenna ti pamilia iti Paskua isu ti awaganda iti "lola," termino nga inaramat ti family matriach wenno ti lola/lelang, ti ina ti pagtaengan nga agnanayon a marespeto, madaydayaw ken kanayon nga adda iti pamilia.

Sabali laeng ti kaugalian dagiti Filipinos. Paglinyaen ti lola dagiti ubbing ken saggaysa a maawagan ti nagnaganda tapno awatenda ti naisagana a regalo.

Isagana dagiti dadduma a pamilia ti maysa a programa. Wenno talent show. Agipabuya dagiti ubbing iti bukodda a talento.

Popular ti aldaw ti Paskua para kadagiti ubbing. Mapan bisitaen dagitoy nga ubbing dagiti angkel, anti, ken dagiti nagannak iti buniag kadakuada. Iti tunggal balay mangted iti regalo; masansan a kendi, pirak wenno ay-ayam. Kasta met nga adda latta masaramsam ken mainumo iti tunggal balay a papananda.

Daytoy ti aldaw a panagdedenna dagiti pamilia tapno kablaawanda ti tunggal maysa.
*Simbang Gabi wenno Misa De Gallo/Misa de Aguinaldo.
Naadaw ti "misa iti tengnga ti rabii" wenno "mass of the rooster" manipud iti kostumbre dagiti Katolikos-- panagtitipon para iti Pannakarambak ti Yukaristia iti siam nga agsapa iti siam nga aldaw sakbay ti Paskua.

Kalpasan iti rabii ti Disiembre 15, mapatit ti kampana ti simbaan iti tunggal agsapa agingga iti Kaaldawan ti Paskua. Daytoy ti simbolo iti pannakairugi ti panag-Novena, wenno Misa de Gallo/Aguinaldo.

Para kadagiti Katoliko a Filipinos, ti siam nga aldaw a selebrasion kasangnguanan ti Paskua ket maysa a tradision a naadaw iti religious culture ti pagilian. Ti "simbang gabi wenno misa de gallo/aguinaldo" kayatna a sawen, "night worship/rabii a pagdayaw/pagrukbab."

Naadaw pay ti selebrasion iti popular a nagan iti Espaniol: misa de gallo, wenno "mass of the rooster." Mangrugi a mapatit ti kampana kadagiti simbaan Katoliko iti intero a Filipinas iti oras ti alas tres wenno alas tres media iti tunggal siam nga agsapa.

Di unay maawatan ti orihinal a naggapuan daytoy a kustombre dagiti Filipinos. Nupay kasta ti tradision ket mapapati a naggapu iti pagilian a Mehiko, a kas maysa a kaugalian nga ar-aramiden dagiti Katolikos sadiay ken debosionados a masarakan iti Filipinas. Iti Espania, awaganda daytoy a pre-Chistmas series iti "Misa de Aguinaldo."

Misa de Aguinaldo iti Espaniol kayatna a sawen, "sagut." Kayat ngarud a sawen ti Misa de Aguinaldo ket sagut a para iti Nino Jesus. Ngem aniaman ti agbalin a titulo wenno mainagan, daytoy a pre-Christmas observance ket sakripisio ti ayat tapno tumaud ti dedikasion ken disiplina nga agriing ken bumangon a nasapa iti katre iti tunggal siam nga agsapa.

Ngarud, bay-an a lukagen iti pannakapatit ti kampana ti Misa de Gallo/Aguinaldo ti nairut a pannaturogmo. Adda mensahe a kayatna nga idanon kenka ti kampana: "bendision manipud iti Dios ken namnama ti kappia para iti sangalubongan."

Gapu't Ayat

2010-11-29T11:54:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

TI pannakayanak ti maysa nga ubing isut' nakakaskasdaaw amin a datdatlag nga ammo ti siensia. Awanen ti sabali a parsua ditoy lubong nga addaan iti nakakaskasdaaw a masakbayan ngem ti natagitaoan a bagi. Awanen ti kas kenkuana nga addaan iti adu a maaramid ken pagbalinan. Ti tao laeng ti addaan iti isip/panunot a makaawat kadagiti nakakaskasdaaw a bambanag ti pagsiriban [siensia].

Kas met kadagiti amin a sabsabali nga animal- mangrugi ti ubing manipud iti maymaysa a selula, ti natagitaoan nga "ovum" wenno itlog. Mayanak daytoy bassit nga itlog iti uneg ti obario, maysa a kameng ti babai a paggapuan dagiti itlog ken adda iti abay ti matris. Addaan dagiti amin a kadawyan a babai iti dua kadagitoy nga obario, maysa iti tunggal bangir ti matris wenno aanakan, ken iti pungto dagiti dua a tubong a managan iti "fallopian tube." Iti tunggal bulan, kalpasan ti 14 nga aldaw manipud iti umuna nga aldaw ti maudi a panagkadawyan, mapataud ti maysa a bassit nga itlog a managan iti "ovum." Naisagana daytoy nga itlog iti naisangsangayan a pamay-an iti maysa a bassit a supot iti uneg ti obario. Iti apagisu a tiempo, rummuar daytoy manipud iti obario ket sumrek iti tubong a managan iti "fallopian tube." Mapanaganan daytoy a panagdaliasat iti "ovulation," wenno panagitlog, ket agpaut daytoy iti sumagmamano nga aldaw. Daytoy laeng ti kakaisuna a tiempo a mabalin ti babai ti agsikog.

Nupay kasanot' kabassit daytoy nga itlog, adda kenkuana aminen dagiti kababalin ti ina. Ngem ad-adda pay a nabasbassit ti selula nga aggapu iti ama. Managan daytoy a selula nga aggapu iti lalaki iti "sperm cell." Addaan iti daytoy nga "sperm cell" dagiti amin a galad ti ama a naggapuanna. Maysa laeng nga sperm cell ti masapul a tumipon iti itlog nga aggapu iti babai kabayatan ti "ovulation." Daytoy a panagtipon isu ti nangan-anay ti panagkallaysa dagiti dua a selula ken pangrugian ti biag ti maysa a tao. Manipud iti dayta a tiempo, maikeddengen no ania dagiti galad ti mayanakto nga ubing- agraman ti maris ti kudilna, ti tabas ti rupana, dagiti matana ken uray pay ti tabas dagiti kukona. Ngem adda pay laeng iti masakbayan dagiti nakakaskasdaaw a bambanag, ta kabayatan dagiti sumaruno a siam a bulan, dumakkel dayta bassit nga itlog ket agbalin nga ubing, a dakdakkel nga amang iti maminribu a ribu ngem ti nagrugiananna a bassit nga itlog.

No damona, adda maysa a selula, ngem saan nga agbayag iti kasta a kasasaad. Iti mabiit, dumakkel dayta a selula ket paminduaenna ti kadakkelna. Sumaruno ti panagbingayna nga aggudua, tunggal maysa kadagitoy kas iti kadakkel ti damo a selula. Agtuloy nga agbingay-bingay ket iti saan a mabayag, addanton uppat. Ti uppat agbalin a walo, ket walo agbalin a 16, sa 32, sa 64 ket agtultuloy a kasta malaksid no adda ti manmano a mapasamak nga adda singin. Iti uneg ti sumagmamano nga aldaw, agbalin a kasta unayen ti kaadu dagiti selula a nagpipirotong a kas maymaysa iti tubong ti fallopian tube agingga a dumanonda iti "uterus" wenno matris wenno aanakan. Agbayag daytoy a panagdaliasat iti maysa a lawas.

Kabayatanna, adda panagbaliw a mapasamak iti uneg ti matris. Isagana ti nakaparsuaan ti maysa a nalukneng ken napuskol a pagiddaan nga agpaay itoy bassit a pirotong a managan iti "embryo." Mabisin unay daytoy embryo ket agpataud iti tubbog a mangrunaw iti dadduma a diding ti matris ket daytoy ti agbalin a kanenna. Adu dagiti nakakaskasdaaaw a mapasamak iti daytoy a tiempo. Agtultuloy ti panagadu dagiti selula ket pagkupinenna ti bagina iti nagduduma a langa ken tabas, ket addaan dagitoy iti kabukbukodan a trabaho. Iti dadduma kadagitoy, agbalinda a kudil, agbalin a lalaem, ket dagiti dadduma agbalinda a tulang wenno buok ken dadduma pay.

TI UTEK KEN NERBIO:
Iti rabaw daytoy nga embryo, agparang ti bassit a kupin. Agin-inut nga umuneg daytoy a kupin ket mangbukel iti tallo a babassit nga abut- maysa kadagitoy ti addaan iti tubong. Mabalin a dika' patien ngem daytoy ti agbalin nga utek ken ti dakkel a nerbio iti uneg ti duri.

Dumakkel ken umadu nga umatiddag dagiti nerbio a dumanon iti isu amin a paset ti bagi uray mabayag pay a sadanto masapul. Dagitoy ti mamagkamang kadagiti nadumaduma a paset ti bagi ket awan dumada iti maysa a sistema dagiti kable wenno barut ti telepono wenno elektrisidad. Kabayatanna, tumaud met dagiti pennet ken nalukneng a tulang nga agbalinto a nagsusuopan ken natibker a tultulang. Iti saan a mabayag, tumaud met dagiti piskel kadagitoy a tultulang a maisagsagana iti aramid nga agpaay iti masakbayan.

Saan a kas kadagiti tumatayab, uleg, wenno banyas, insekto ken sabali pay a nababa a kita ti nabiag- masapul nga agsanggir ti ubing a maladaga iti inana a paggapuan ti taraon, linong ken pannakasalaknib. Masapul nga isut' dumakkel iti uneg ti inana iti naikeddeng a tiempo aginggana a nakasagana nga agbiag nga is-isuna. Aramidennanto daytoy babaen iti daytoy managan iti "kadkadua."

Tumaud ti kadkadua manipud met laeng iti agkupinkupin a paset a pakabuklan met laeng ti ubing. Adda langa ti kadkadua a kasla uong nga addaan iti atiddug a kasla bagis a naisilpo iti tengngana. Isu daytoy ti kasilpo ti puseg. Addan daytoy kadagiti babassit nga urat ti dara nga isuda ti pangalaan ti ubing iti taraon ken oksiheno a masapulna nga aggapu iti inana. Inton mayanaken ti ubing, mabedbedan daytoy a puseg sa mapugsat ket maibelleng ti kadkadua. Nalpasen ti trabahona. Magangonto met ti nabati a kasilpo ti puseg ket santo mapursing sa maibelleng.

Ti puseg laeng ti pudpudno a mangisilpo iti ubing iti inana. Iti sabali a pungto daytoy a puseg, adda daytay kadkadua, kasla uong ken nalukneng ket isut' paggapuan ti taraon ken oksiheno a masapul ti ubing. Daytoy met la a kadkadua ti lasatan a pumanaw dagiti banag a masapul a rummuar manipud iti ubing.

Iti nasapa a paset ti pannakabukel daytoy a kadkadua, tumaud ti kasla ramut ket dumket ket umunegda iti nalukneng a panakadiding ti matris. Addaan dagitoy a ramut kadagiti urat a babassit a kumamang iti puso ti ubing ken kadagiti sabali pay nga uratna.

Iti uneg ti matris wenno aanakan, asideg ti panaggaabay dagitoy nga urat kadagiti ur-urat ti ina. Nupay saanda nga agsisilpo pulos, naingpis ti kulapot a nagbaetanda iti kasta nalaka a mayallatiw dagiti masapul ti ubing a taraon ken oksiheno, kasta met dagiti masapul nga iruar ti ubing. Iti kasta a wagas, dutduten met dagiti urat ti ina ti masapul nga "iyibleng" ti ubing agingga iti dumanonda iti bara ken dagiti bekkelna ket sadiayen ti pakairuaranda.

Maigiddan ti kadkadua, adda pay sabali a banag a mabukel- maysa a natibker a supot ti nalit-aw a danum ket isu daytoy ti nalukneng a pagpunganan a nanglawlaw ti ubing tapno masalakniban iti panakaidungpar wenno panakadingpilna iti uneg. Pasaray managan daytoy iti "sinusuon wenno pipis-itan," ta bumtak wenno mapis-it daytoy sakbay a rummuar [mayanak] ti ubing. Agbalin daytoy a danum a nagyan iti uneg ti supot a salaknib ti ubing manipud kadagiti mikrobio ta addaan daytoy iti bileg kas iti kaadda iti alokohol wenno sabon.

Daytoy ti ababa a pannakailadawan ti ubing bayat ti panagdakkelna iti uneg ti matris wenno aanakan. Manipud iti maymaysa a selula, agbalin nga adu agingga iti saanen a mabilang ti kaaduda. Nabiag amin dagitoy nga addaan iti tunggal maysa iti kabukbukodan ken naipato nga aramid. Maaramid a nalaka ti sibubukel ken nakakaskasdaaw nga aramid nga awan ti adu a rigat ken iti kaaduan a kasasaad, awanen ti sabali pay a maiballaet wenno komplikasion- no la ket nasalun-at ti ina. Tunggal addang isut' sarunoen ti sabali pay nga addang- iti naurnos a pamay-an, agingga a makitatayo manen ti sabali a tao a nabukel a ladawan ken kaasping ti Dios.*

Iti Kinamoderno ti Teknolohiya: Adda Kadi Peggad a Patauden ti Adu a Pagsubok?

2010-11-18T10:22:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

ni Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakappapati, Ngem Pudno
Literary Contributor, Fil-Am Observer November 2010 Issue
Opinion Section, Page 5

NO maysaka nga Amerikano wenno makipagili/siudadano iti Estados Unidos, dika masdaaw no nangato ti pagbayadmo iti health bills. Maysa a rason wenno pakaigapuanna ket ti industria ti "diagnostic imaging," a karaman ditoy ti X-rays, CT scans ken MRIs-- dagitoy a pagsubok ti pakakitaan dagiti dodoktor dagiti tultulang, blood vessels, nerve muscles ken organs. Inlawlawag ti American College of Radiology, maysa ti imaging a kaalistuan ken kaaduan a serbisio iti medisina nga umabot ti gastos iti mapattapatta a sangagasut a bilion a doliar iti tunggal tawen.

Pagsidsiddaawan ken rangaen ti nairakurak a kompleto a detalye daytoy a pagsubok ta makasalbar iti biag ti nasao nga impormasion. Ngem kasapulan kadi nga aglablabes ti pannakaisayangkat dagitoy a pagsubok? Wenno importante kad' amin dagitoy a pagsubok? Makadangran kad' iti salun-at ti tao dagitoy a pagsubok no nalabes unay wenno masansan ti pannakayuswat ken pannakaaramatda?

Sumagmamano nga agsuksukisok ti nangipudno a madanaganda unay iti makuna nga "overexposure iti radiation." Nupay kasta, iti panagtultuloy ti pannakaaramat dagitoy a pagsubok, adu met ti masalbar iti biagna babaen iti "imaging." Kuna ni Dr. David Brenner, Director of the Center for Radiological Research at Columbia University Medical idiay New York City, maipagarup nga adda "maysa agingga iti a dua a porsiento ti ad-adu a kaso iti sakit a kanser nga agresulta iti masansan a panagusar iti imaging iti masakbayan." Sabali pay daytoy a mabalin a pagdandanagan: Adda maisaysayangkat nga agarup lima a milion a CT scans iti tinawen kadagiti ubbing, a daytoy ket sensitibo iti radiation-- kayatna a sawen, maminsangapulo a daras a ma-CT scan dagitoy nga ubbing no maikumpera kadagiti agtutubo.

Iti panagadal ni Dr. Stephen Baker, Chairman of the Department of Radiology iti UMDNJ- New Jersey Medical School, a mabalin a saan a perpekto ken agresulta laeng iti "false-positive" [iti panangduktal ti maysa a problema ket saan a kanayon a makita] wenno "aksidente a panakaduktal" [iti panakaduktal ti saan a gagangay a problema ket mabalin nga agresulta iti panakadangran ti salun-at ti tao]. Masansan nga iturong ti agpada a resulta iti pannakaaramat ti imaging ken narisgo daytoy a proseso a pangrubbuot wenno panangraut iti panagsapul iti kinapudno, karaman ditoy ti surgery.

Saan nga iti tunggal panagut-ot wenno sakit ket kasapulan ti panagusar iti scan wenno X-ray. Ti kasayaatan, ammuen no kasano ken kaano ti panakaaramat ti imaging ken no makapadakes iti agtultuloy a panagusar iti daytoy.

CT Scans--Isu daytoy ti Computed Tomography [CT] scans, wenno iti nalatak nga awagna a CAT scans.

Partikular a nasayaat ti CT scans a pagbirok iti organo, tultulang, nalamuyot a tissues ken blood vessels. Nupay kasta, ti tukad [level] ti radiationna ket nangato- "mapattapatta a pumada iti agarup 100 a convetional X-rays a maisayangkat," daytoy ti inlawlawag ni Dr. Brenner. Gagangay nga aramiden ti CT scans para iti sakit ti ulo, heart imaging ken full body scans, ngem adda met dagiti makagapu a saludsoden no ania iti rason ti tunggal pannakaaramatna.

Sakit ti ulo--kiddawen iti kaaduan a 45 milion a pasiente ti CT scans nga agsagsagaba iti sakit ti ulo tapno mapnekda iti agbalin a resulta: "mapukaw ti panagbuteng ken maammuan no adda sabali a sakit kas iti tumor ti utek."

Kadagiti nagsasagannad a panagadal nga agtennag laeng daytoy iti "overkill." Kaaduan a sakit ti ulo ket saan nga indikasion iti kaadda ti maysa a serioso a sakit--"agdara no adda tumor ti utek." Maysa pay, dagitoy a serioso a problema ket agnanayon a kaduaen ti sabali a simtomas, kas iti panagkissiw ken neyorolohika a perdision wenno panakadadael. Napintas nga ehemplo ti kaso ni U.S. Sen. Ted Kennedy: iti panakaduktal ti brain tumor kenkuana, adda kabuyogna a panagkissiw iti napasamak. Iti kaawan ti red flags [dara] a kunada, mabalin a saan a napateg ti pannakaaramat ti scans ta irisgona iti ad-adu a radiation exposure. Daytoy a pannirigan ket yendorso dagiti eksperto, karamanen ditoy ti American Academy of Neurology [AAN].

Heart Imaging--itden ti kompleto a detalye ken buya iti puso ken arteries nga agrasion iti dara ti Coronary CT angiography. Maipalubos a makita ti doktor ti calcium deposits ken ti nangbangen iti arteries a saan a kasapulan a mayusok ti tubo wenno dagum iti uneg ti bagi. Nagbalin a popular daytoy a pagsubok, ngem nangpataud met ti panagdanag gapu iti masansan a "false-positive" ken "false-negative" a resulta. Sa maysa pay, manayonan iti exposure iti radiation--adda risgo manipud iti paggidiatan [contrast] ti pagtina [dye] a mausar ket daytoy ti posible a mangpataud iti reaksion ti alergi ken perdision ti dalem.

Iti agadama, awan ti nalawag a pagannurotan para iti coronary CT. Agparang a daytoy a pagsubok ket mabenepisiaran dagiti addaan iti simtomas iti sakit ti puso wenno dagiti alisto a mairisgo iti isu met lang a sakit. Dagiti nasalun-at a tattao ti saan koma nga agaresgar nga agkiddaw iti daytoy a klase ti pagsubok.

Full Body scans--iti panaka-CT scan ti intero a bagi, maysa daytoy a virtual physical no sadino a tunggal rukod ti bagi ket mausig a naimbag. Inamongan dagiti eksperto manipud iti American Cancer Society [ACS], Food and Drug Administration [FDA] ken American College of Radiology [ACR], ti scanning ket saan a nasayaat nga idea para iti maysa a nasalun-at a tao nga awanan iti simtomas. Masansan a mabirokan ti scans ti iregularidad a saan a pakadangran ngem banag met a mangiturong iti nagastos, saan a kasapulan ken panagraut iti sibubukel a bagi.

X-rays--classic imaging daytoy a ramit a pagsukimat ken mausar para iti tulang ken barukong.

Chest x-rays--masansan nga ibilin ti doktor ti x-rays para iti routine evaluation sakbay ti surgery/operasion. Ania dagiti pagawatan a mayuswat daytoy iti sumagmamano a kaso ket dagiti operasion a karaman iti puso wenno bara. Ngem iti kaudian a duktal ken panagadal ti United Kingdom- ti chest x-rays ket mabalinna nga iturong iti "false-positive" a resulta ken "ma-expose" ti pasiente iti radiation.

Back Pain--nupay adda saan a nasayaat a marikna a buyogan iti lower back pain, kaaduan kadagiti pasiente [90%] ti makarekobre iti uneg ti 6-8 a lawas, ken kaaduan kadagitoy ti saan nga agaramat iti x-rays, MRI, wenno CT scans. Maireserba koma ti imaging para kadagiti naserserioso ti kondisionna.

Ti Magnetic Resonance Imaging--Ipaayan ti napintas a buya ken detalye ti Magnetic Resonance Imaging [MRI] iti nalamuyot a tissues ti bagi, ken kangrunaan a kasapulan para iti utek ken kanser imaging. Saan a kas iti CT scans wenno X-rays, saan nga agipussuak iti radiation ti MRI-- aramatenda ti magnetic field tapno mapartuat ti ladawan, ngem nanginngina nga amang ti bayadna iti simple laeng nga X-rays.

Naut-ot a Mukod [Knee]--masansan a kadagitoy a panawen a mausar ti MRI para kadagiti pasiente nga addaan iti sakit ti mukod gapu iti arthritis. Mangipaay ngamin daytoy iti nalawag a detalye ti buya ti mukod, tulang, cartilage ken ligaments. Ngem saan a kasapulan ti MRI a mangduktal ti sakit iti gagangay a kondision kas iti osteoarthritis. Iti impresentar a panagadal ti American Academy of Orthopaedic Surgeons [AAOS], isingasingda a kaaduan a kaso a makaanay wenno makabael iti X-rays a mangdeterminar ti kasapulan para iti knee-replacement surgery. Ti mapattapatta a magastos: para iti MRI, agbayad manipud $1,200 agingga iti $2,500 iti tunggal sesyon, idinto ti knee X-ray ket pasaray nababbaba ngem $200.*

Naut-ot a Pannakinaig

2010-11-13T10:13:00.000-10:00

[nabulod ti ladawan]

ni Rudy Ram. Rumbaoa

MABALIN a rumsua daytoy nga ut-ot a managanan iti "dyspareunia" gapu iti panagkukot dagiti piskel ti puerta [ti babai].

No dadduma adda kasla panaggaddil gapu iti panakadangran, iti kasta, nasakit a masagid dagiti paset ti maseknan. Mabalin pay a mairaman ti basisaw kadagiti kakastoy nga impeksion, ket daytoy ti mangted iti komplikasion. Mabalin a maigapu ti ut-ot a panagdenna wenno pannagnaig iti panagirteng dagiti maseknan a paset kalpasan ti operasion.

Ngem ti kaaduan a makagapu iti panagut-ot a pannakidenna isu ti kinairteng ken saan a pannakaisagana ti rikna ti babai. Mabalin a mabuteng ti babai nga agsikog wenno adda saan nga umisu a panangipapanna kadagiti paset ti bagina ken ti akem nga akmenna iti biag. Mabalin pay a saan a nakasagana ti babai gapu iti kaadda ti nabuyok a sang-aw wenno ling-et, wenno gapu iti kinakurang a pannakaawat ti lalaki.

"Kinalamiis ti Rikna"
Ad-adda a masansan a masarakan ti kinalamiis dagiti babbai, ngem ti kinakurang ti bileg dagiti lallaki a kanaigda. Kadagiti babbai, rumsua ti parikut gapu iti kinakurang ti sursuro a naited wenno panagawatda bayat ti kinaagtutuboda. Adda panangipagarup ti dadduma a dakes ken nakababain a bambanag maipapan iti kinalalaki ken kinababai. Masansan a manayonan daytoy gapu iti kaawan umun-una a panangay-ayo ti lalaki [kenkuana/babai]. Adda panagduyos wenno ugali dagiti lallaki a manglipat a mabayag ti panakariing ti rikna dagiti babbai, ket kas bunga daytoy mabaybay-an dagiti babbai a saan a mapnek ken maupayda.

No dadduma met, awan kabaelan [inutil] ti lalaki a mangaramid ti pagrebbenganna a kas asawa. Masansan pay a masinga ti kadawyan a rikna koma ti babai gapu kadagiti kinairteng a marikriknana.

Masapul koma a bigbigen ti tunggal naasawaan a babai nga adda nga agnanayon dagiti agasawa nga agpadpada a mapnek iti relasionda iti maysa ken maysa. No awan ti pannakibagay ti maysa a babai maipanggep kadagiti kasapulan dagiti agasawa no maipapan iti lasag [seks/sex], ket ibilangda lattan ti panagdennada kas maysa laeng a pagrebbengan, masarakannanto [ti babai] iti ud-udina a mabalin a mawara ti pagtaenganda.

Kasta met nga adda panagduyos/ugali dagiti babbai a saan a mapnek iti relasionda nga agasawa ket agbanag daytoy a managnerbios. Agsagaba met dagiti dadduma kadagit panagirteng a masansan a dumteng iti sakbay iti panagbinulan. Kadagiti kakastoy a kasasaad, adda latta paset dagiti nairteng a rikna. Isut' nakakaskasdaaw a banag a mabalin a nanamen dagit babbai ti relasion a yeg ti asawada no addada iti maysa a panagbakasion, ngem saanda a mananam dayta apaman nga agsublida iti bukodda a pagtaengan inton malikmutda manen kadagiti inaldaw a trabahoda.

Daytoy ti mangipakita a masapul a maawatan dagiti babbai ti paset ti kinababaida iti pannakataginayon ken pannakabangon ti naragsak a pagtaengan.*

O, Ayat!

2010-11-05T10:52:00.000-10:00

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

[nasurat idi 02.12.06]

apaman a mabasam

'toy a daniwko,

inaramidkot' rabii

nga agsulsulo...

malmaldayak piman

mapukaw a dagus ti ragsakko;

malaglagipko laeng,

kaaddak idi dita sibaymo...

no iti malem

ti init diay laud lumneken...

ibus-oyna ti maudi

a lawagna ditoy lubongen,

agkarayam ni iliw

dagus a rumuarak metten;

ta sapulenka ti kunak,

ngem awanka met laeng...

o, ayat,

idadanesnak man laeng...

mangliwengliweng a kalman

ipalagipna laeng,

anasaaska pay

iti aglawlawko sensennaayendak;

supapak amin dagitoy,

iti panangbaybay-am kaniak...

lagipmo,

umayda laeng kaniak...

awanka man a makitak

ngem kasla addakat' dennak,

adu a kari

ngem anian a ranggasmo kaniak;

dinalapus ni dawel,

dagus nga innak linipat...

o, ayat,

siak idi ti samsam-item...

nagbalinak, aya,

apagbiit inka papaiten?

o, ayat,

binaybay-annak laeng,

nagturedkan, aya,

dinak man bitibiten!

Jason Pascua: "Isu ti Timek, Takiag, ken Lider..."

2010-10-28T10:48:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa

MASANSAN nga agregget ngem narigat para iti dadduma a maragpat ti karakterismo ti kinalider.

Ti napudno a lider ket maysa a sindadaan ken naimpapusoan a mangawat ti responsibilidad tapno agaramid iti pagimbagan ti sabali. Napnoan pigsa, tured ken ipamaysa ti lider a mangidaulo ti gannuat a pagsayaatan ti amin uray pay adu a kritiko ken awan ti kasukat a gunguna a maawatna. Managarapaap dagiti lider idinto ti dadduma ket saan. Ngem ti lider, agakem kas boses ti kaaduan. Panagpili ken panagdesision. Dayta ti lider. Dayta ni Jason Pascua ti Oahu, Hawaii.

Nagturpos ni Jason iti Maryknoll High School. Idi adda iti high school, nakipaset daytoy iti panagplano kadagiti nagkaadu nga aktibidad ti eskuela, nagay-ayam iti football, basketball ken iti track and field ket nayawat kenkuana ti distinguised award idi nagturpos- ti Chi Rho Knoller award, pammadayaw a motto wenno napili a pagsasao ti pageskuelaan ti Maryknoll High School.

Kadagiti makaam-ammo kenkuana kunada nga iti laksid ti kinapakumbaba ken kinaulimek ni Jason, ammo daytoy ti makikompetision basar iti panagpili ti nagun-od a balligi iti kangatoan nga agpang ti kalidad ken pateg ti maysa a banag.

Nalawlawen ni Jason ti intero a lubong manipud Asia agingga iti Yoropa, iti Costa Rica ken Estados Unidos. Ngem para kenkuana, ti Hawaii ti pagtaengan ti pusona. Nagdesision a nagtaliaed iti Hawaii ket naawatna ti kina-Bachelor in Business Administration- Marketing iti Hawaii Pacific University. Para kenkuana, marikna ni Jason nga umno a pili ti Hawaii Pacific University a nagadalanna para iti advance education gapu ta nakatulong kenkuana a makaawat kadagiti kritikal a desision a maaramid iti international businesses. Sabali pay nga agpang ti balligi idi nagserbi daytoy kas presidente ti American Marketing Association [AMA]- HPU chapter tapno maikamangna ti negosio pangpropesional ken tapno agsururo pay no kasano ti agdesision iti panagnegosio. Ibilang ni Jason ti nagbalin nga ekspiriensana iti HPU kas bendision a naawatna ken agpang ti balligi ti destinasion tapno agbalin a naan-anay a lider ti negosio a makaipakita iti naisangsangayan nga aramid.

Iladawan ti pamilia ken gagayyem ni Jason kas maysa a versatile, multi-tasked ken organized person, naregget kas paneknekan ti aramidna. Iti agdama, agtartrabaho ni Jason kas Marketing Director ti Hawaii Central Credit Union. Maysa a sarhento ti US Army Reserves ken manarimaan ti panakaproseso ti papelesna nga agbalin a naan-anay nga opisial. Karaman pay daytoy kadagiti dadduma nga organisasion iti komunidad ken mangiturturong ti maysa a production company. Nupay busy iti trabaho, adda met panawenna iti pamilia ken gagayyemna.

Aramaten ni Jason ti tiempona a mangitungpal ti gakat. Marikna ni Jason a tunggal minuto iti panagbiagna ket arigna ti maysa a time bomb. Ibilang ni Jason ti amana kas maysa nga anghel. Kunana a sinuroan ti ama daytoy ti kinaimportante dagiti adu a bambanag iti biag karamanen ti panangbigbig ti pateg ti salun-at ken ti kaadda ti trabaho. Kuna ni Jason nga indaton ti ina daytoy ti emosional a suportana kenkuana tapno agbalin a natured ken mangawat ti kinaimportansia ti kaadda ti bukodna a pamilia. Inlawlawag ti ina daytoy no kasano ti kaaddatayo, sadino ti naggapuantayo ken uray pay kasano ti balligi a nagun-odtayo, kasapulan ti panangbigbig ken saan koma a lipatan ti ramut a naggapuan ti pamilia. Iti amin dagitoy, marikna ni Jason a naparaburan iti pamilia a nakasagana a mangipaay ti suporta ken agyamyaman iti Dios gapu iti bendision a naawatna- ti salun-at ti bagi ken ayat.

Kas agtutubo nga enterpreneur, agnanayon a kitaen ni Jason ti kinaposotibo nga ugali ti biag. Kunana, adu ti tubeng iti biag ken no dadduma, kasapulan ti tulong ti sabali tapno malasatan dagitoy a tubeng a mangigawid iti panakaragpat ti arapaap. Saanna ketdi a patien a maymaysa ti akin gapuan ti balligi. Mamati ti kunada a teamwork ta kas iti personal a biag, no kasano a maapektaran ti sabali a tao, ken iti trabaho ti estilo ti biag. Mautob ni Jason a tunggal desision nga aramidenna mabalin a maapektaran ti sabali. Iti kasta, importante ti amin nga elemento ti trabaho wenno negosio. Ti maestablisar a relasion iti sabali, masapul a pagtalinaedem, panagtalek iti tao nga asideg kenka ken agaramid kadagiti sensitibo a desision.

Kuna ni Jason a ti initiatibo ti Filipino Chamber of Commerce a masapul ti kinaimportansia ti panangsalbar, panagensayo ken maawatan dagiti mapatanor a babbaro a lider iti komunidad. Inramanna pay a masapul nga agaktibo ti amin a klase ti negosio. Mamati a saan a masolbar ti negosio babaen laeng iti nakalistaan a pagsasaritaan ti bunggoy wenno agenda. Itudo ketdi ni Jason kas maysa a robotic operation ti makuna nga agenda. Iti agdama a klase ti panagnegosio mariknana ti panangsalbar ken basar no kasano nga adaptaren ti organisasion ti panagbaliw ken no kasano nga aksionan ti organisasion ti kompetision. No perpekto ti lubong, awan ti rumbeng a mabaliwan. Kunana, kasapulan ti negosio nga agadaptar ken agsagana para iti dakes a dumteng [iti negosio].

Ken ni Jason, mariknana a dakkel ti akem ti panagensayo ken ti panagpasayaat iti baro a lider. Kasapulan ti maysa nga organisasion a mangsanay kadagiti empleado iti laksid no ania ti ekspiriensa ken bigbigen ti kinaasino ti baro a lider iti bukodda nga organisasion tapno mapadakkel ken mapasayaat imbes a mapukaw dagitoy nga agdama ken babbaro a lideres.

Kas presidente ti Filipino Chamber of Commerce, sipupuso a mangidaulo ni Jason ti organisasion. Kunana nga agtultuloy ti reggetna para iti kapintasan ken pagimbagan nga interes ti chamber. Maysa a pamilia ti chamber ket daytoy ti gapuna nga adda misyonna tapno magutigot dagiti agtutubo a lider a makikameng ken mangipaay ti suporta it gakat ti chamber. "Sangsangkamaysa ti panagabante tapno maymaysa ti panagdakkel [ti negosio]."

Ipaayan ti Filipino Chamber of Commerce ti Hawaii iti panakaital-o ti negosio iti komunidad babaen kadagiti programa ken aktibidad. Mamati ni Jason nga al-alisto a maragpat dagitoy a gagem no ad-adu met laeng ti kameng. Kunana, no adda tiempo ti panagkaykaysa, dakdakkel ti opurtunidad a mapasayaat ti ekonomia.

Aw-awagan ni Jason dagiti amin a lider ken agpanggep nga agbalin a baro a lider nga agparangda imbes nga agurayda. Kunana nga agtultuloy ti misyon ti Filipino Chamber of Commerce a mangpasayaat pay ti organisasion no daytoy ket kasapulan. Ngem kangrunaan ti amin, bayabayen ti organisasion dagiti miembros iti panakapatanorda kas propesional ken mapasayaat babaen iti ensayo ken opurtunidad ti akademia iti entrepreneur - establisaren ti kamangan ken partnership iti nagbaetan dagiti lokal a kompania iti Hawaii ken Pilipinas ken suportaran ti amin a pagimbagan ti komunidad ti Filipinos.*

Apitem Dagiti Aramid nga Inka Imula

2010-10-25T19:31:00.000-10:00

ni Rudy Ram. Rumbaoa
[nasurat idi 09.02.07/immuna a naiposte iti iluko.com]

aysus, nadagsen sa ti pampanunotem, gayyem
nakuso-kusso't buokmo, dimo payen masagaysayen;
kawesmo dimo payen maurnos-tarimaanen
ta arigna nga awitmo't lubong kadagsen sagsagabaem?

idi, agsagawisiw, agdaniw ken agkantaka
iti ragsak a mariknam kasla awan patinggana;

ngem kitaem kad' la ti biag addaka't baba
gapu't killo nga aramidmo, agbabawika.

kunak, dika agsalsalawasaw
tapno dikanto aglaaw;
kitaem katkatawaandaka't aglawlaw
bugtakem man ida, dimon mabugaw!

gasat kadi daytoy napasamak kenka,
wenno supapak dagitoy iti inka panangparpardaya?
ala wen, no dayta man ti nagbalin a bunga;
apitem dagiti aramid nga inka met la immula.

bay-am, iwaksim dayta a panunoten
buokmo a kuso-kusso inka urnosen;

padasem baliwam ti mangrugi manen
tapno barukongmo malag-anan metten!

[c]2007.by.rudyram.rumbaoa

Sakada Feature: APOLINARIO CORTEZ "Ne, Inkasarna ti Anak ti Kailian ken Gayyemna..."

2010-10-21T10:24:00.000-10:00

Ni Rudy Ram. Rumbaoa

[immuna a naiposte iti iluko.com/11.01.2008]

[nabulod ti ladawan]

AGTAWEN iti 19 idi napan ni Apolinario Cortez idiay Hawaii idi 1946. Ti rason: "Kayatna a mailung-aw iti rigat ti biag ti pamiliana. Ken kas met kadagiti sabsabali pay a sakadas nga imun-una ngem isuna, nasaliwanwan a panagbiag ken naraniag a masakbayan ti inar-arapaapda.

Ti resulta, nagbalin a pasetda iti pakasaritaan dagiti Filipinos iti Hawaii. Intukitda ti bukel ti pakalaglagipanda.

Isuda dagiti Sakada.

Ngem asino ni Apolinario Cortez?
Namaris ti pakasaritaan ti biag ni Apolinario Cortez. Nayanak idiay Paing, Bantay, Ilocos Sur idi Hulio 27, 1927. Kabanbannuaganna pay idi napan idiay Hawaii. Nagrubbuat ni Apolinario ken sabsabali pay a sakadas a nagturong idiay Hawaii manipud iti pantalan ti Salomague, Cabugao, Ilocos Sur idi 1946 a naglugan iti barko nga S.S. Maunawili.

Iti ipapanna ni Apolinario idiay Hawaii, adda ragsak a nangbalkot iti sibubukel a kinataona. Inar-arapaapna nga agurnong iti adu a doliar nga ipaw-itna iti pamilia a panawanna. Saan met a mailaksid a napnoan iti liday dagiti dadakkelna ken lima a kakabsatna a nakaimatang iti ipapanaw ni Apolinario idi napan naglugan iti barko nga agur-uray kadakuada a sakadas a mangidanon iti destinasionda. Ngem kunana, sakripisio.

Ti agur-uray a gasat ni Apolinario iti Hawaii
Ti Wailua Plantation idiay Oahu ti primaria a nagesponsor ken ni Apolinario. Nagtrabaho daytoy iti kaunasan a kas irrigator wenno isu ti mangiturong ti danum iti panakapasayak dagiti mula nga unas. Trabaho ni Apolinario iti maysa a tawen.

Ni ankelna a Nicolas Pico ti kinabbalay ni Apolinario idiay Kawailua Camp. Inako ni Apolinario a narigat ti trabahona iti kaunasan, isu a nagsapul iti sabali a pagtrabahuan. Di mabayag, naawat ni Apolinario nga agtrabaho iti Royal Hawaiian Hotel iti Honolulu met laeng a kas "bus boy."

Kalpasan iti sumagmamano a tawenna iti hotel kas bus boy, nagragut a nagsapul ni Apolinario iti sabali a trabaho. Siguro, saanna a kasanayan iti kina-bus boyna. Nakastrek iti sabali a trabaho, maysa a karpintero. Iti daytoy a trabahona, kaduana ni Josem Cortez, maysa met laeng nga angkelna.

Pinasiar ni Apolinario ti kailianna iti Maui
Idi tawen 1956, nagpasiar ni Apolinario idiay Maui. Kailiwna unay a makita ti kina-ilianna iti Paing, Bantay, Ilocos Sur. Maysa ni Dios-ti-aluadna Leandro [Tata Andong] Paet.

Nasdaaw ni Apolinario idi nakastrek iti pagtaengan ni Tata Andong ta naisab-it iti diding ti lakay dagiti nagduduma a ladawan ti tao. Adda pay ladawan iti nalapsat a babai. Naammuan ni Apolinario iti lakay nga anakna ti nakasab-it a ladawan ti babai iti pagtaenganna. Isu ni Nellie, ngem adda idi idiay Filipinas. Agad-adal ni Nellie iti Immaculate Concepcion College [Divine College itan], iti siudad ti Vigan.

Nakayaw ti rikna ni Apolinario iti kinalapsat ni Nellie iti ladawanna. Nakarikna ti baro iti maysa a banag a dina maawatan. Ayat!

Nagpudno ni Apolinario iti lakay. Kayatna a kaam-ammo ti balasangna. Ni payen Apolinario ti nagdesision nga agawid daytoy tapno mapanna kaam-ammo iti personal ni Nellie.

Ngem sakbay ti panagawid ni Apolinario idiay Filipinas, binallaagan ni Leandro ti baro. Saanna a ganaten nga asawaen ni Nellie. Kayat ngamin ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagadalna. Nalaus unay ti dungngo, panagayat, panangigaga ken panangaywan ni Leandro iti balasangna ket adu a pammalakad ti imbagana ken ni Apolinario. Ngem iti uneg ni Apolinario, kasla dina nangngeg dagitoy a sinao ti lakay. Nakadesisionen ni Apolinario. Kayatna a maam-ammo a dagus ni Nellie. Kayatna nga ikallaysa...

Di maigawid no agayat ti puso
Nagawid ni Apolinario idiay Filipinas iti dayta met la a tawen. Ta iti dayta a panagawidna, nagari lattan ti panangsugsog ti panunotna: "Kayatna nga ikallaysa ti balasang nga inar-arapaapna uray dina pay nakita iti personal."

Para ken ni Apolinario, kasapulanna ti tulong ken pannuporta ti sabali a tao. Dina maisayangkat ti kayatna a maaramid no awan ti sabali a mangtulong kenkuana. Nakisarita ngarud iti kasinsinna, ni Juan Fontanilla. Ilawlawag ni Apolinario iti rason ti panagiwidna iti Filipinas, a kayatna a kaam-ammo ni Nellie.

Dagus a pinagkurri ni Juan ti ammona a mabalin a pamuspusan. Napan dagiti agkasinsin iti Vigan. Nagurayda iti Plaza, iti mismo a sango ti St. Paul Cathedral tapno ditoyda nga aguray ken ni Nellie. Patien ni Nellie a makitada ni Nellie ken namnamaenna a mayam-ammona ken ni Apolinario. Sa maysa pay, ammo ni Juan nga iti dayta a lugar a napananda ken ni Apolinario iti pakisinnarakan ni Nellie kadagiti gagayyemna, maysa a popular a pagpalamiisan a maawagan iti "Cool Spot." Adda laeng daytoy a pasdek iti sikigan ti simbaan.

Ket kas paset ti plano ni Juan, napanda naguray ken ni Apolinario iti dayta a lugar. Idi nagbayag, simmungaden ti grupo ni Nellie a dagus a limmaem iti nasao a pagpalamiisan. Saan a sinayang ti oras dagiti agkasinsin, simmarunoda a simrek.

Ngem nadismaya ni Apolinario, saan a nagballigi ti plano ta adu ti tao iti uneg ti pagpalamiisan.

Nagpanunot ngarud ni Juan para iti maysa nga idea. Kinasarita ni Juan ti anti ni Apolinario, ni Cion. Ti plano: agluto ni Cion para iti maysa a pangaldaw sadanto imbitaran ni Nellie. Ngem kas iti immuna a plano da Juan ken Apolinario, saan manen a nagballigi daytoy nga estrahiada-- adu ketdi ti napan nangaldaw manipud iti karrubada ket awan manen ti gundaway ni Apolinario a kasarita ni Nellie.

Nairana a piesta ti Paing idi iti kaadda ni Apolinario iti Filipinas. Adda pasala, adu ti babbalasang.

Adda "paribon," maysa a wagas tapno agur-or iti pundo dagiti kandidata nga agsasalip. Ti kaaduan iti maur-or a kuarta, isu ti mabalangatan a Fiesta Queen.

Sabali lang ti "social boxes" a mailako. Gatangen dagiti lallaki daytoy a kahon tapno ad-adu met laeng ti tsansada nga agsala. Ginatang ni Apolinario ti dua a kahon tapno adda gundawayna a mangisala ken ni Nellie. Daytoy a social boxes ket kukua ken naiturong idi ken ni Rose Piano, kandidata ken kasinsin ni Nellie. Immapay ti suerte ken ni Apolinario, naisalana ni Nellie. Dina ininggaan ni Nellie. Dinamagna amin a mabalinna nga ammuen iti balasang.

Nagdaton ni Apolinario ken Nellie. Ngem saan a dagus nga inawat ti balasang ti idatdaton ti baro. Adu ketdi a pannubok ti nagpasaran ni Apolinario tapno magun-odna ti panagayat ti balasang. Ngem agayat ni Apolinario. Inaramidna amin a pamuspusanna tapno adda banagenna iti ipapanna iti Filipinas sakbay nga agsubli idiay Hawaii. Ket saan a nagbayag, sinungbatan met laeng ni Nellie ni Apolinario. Para ken ni Apolinario, ania ketdi a ragsakna!

Ammo ni Apolinario a mabilbilangen ti aldaw a kaaddana iti Filipinas. Insingasing ngarud ti baro ken ni Nellie a no mabalin, agkallaysada nga umuna sakbay nga agsubli ni Apolinario idiay Filipinas. Ket no pay kasano't ayat ni Leandro a makaturpos nga umuna ni Nellie iti panagadalna, nagari ti kinaturay dagiti dua. Saanda a nagtaktak,

Awan ti nakaammo iti nalimed a panagkasar dagiti dua malaksid lang ken ni Juan a kasinsinna. Insiwet dagiti pasamak, napan da Apolinario ken Nellie idiay Manila. Sadiayda a nagkasar. Kalpasan ti malawasda iti Manila, napanda idiay Baguio iti makalawas pay. Kalpasan ti dua a lawas, nagawidda iti Paing. Impudnoda ti inaramidda ken ni Melecia Paet [nga isu ti nangitalkan ni Leandro ni Nellie]. Dimmawatda met iti pammakawan ni Leandro.

"Ania pay ngarud ti mabalinda? Nalpasen ti honeymoonmi," nagkatawada Nellie ken Apolinario.

Idi Nobiembre 8, 1956 a nagkallaysa da Apolinario ken Nellie. Nagsubli ni Apolinario idiay Hawaii, tallo a lawas kalpasan ti boda.

Apaman a nakasubli ni Apolinario iti Hawaii, nagtrabaho daytoy iti Kwajalein agingga idi 1960. Idi dayta met la a tawen, sinaruno ni Nellie ni Apolinario a napan idiay Hawaii.

Iti Onehee St., Kahului, Maui, 'ti ayanda ita karaman dagiti annakda.

Iti kaadda ni Apolinario iti Maui, nagtrabaho manen a kas karpintero iti Royal Lahaina Hotel ken iti Hale Pauhana. Nagtrabaho pay iti isu met a hotel a kas "bell boy," kaduana ni Ben Molina, maysa met la a sakada.

Idi agtawen ni Apolinario iti 55, nagretiro daytoy iti kina-karpinterona. Nagsubli a nagtrabaho idiay Kamaole Sandas ken iti Embassy Suite-- ditoyen nga inlaylayonna ti nagretiro iti tawenna a 62.

Bunga't pakalaglagipan
Magustoan ni Apolinario iti agpasiar diay Filipinas ken iti Las Vegas. Kaay-ayona pay ti mapan agbuya iti "biangan" [chicken fights]. Tulonganna met ni Nellie a nangasikaso iti gardenda.

Tallo dagiti annakda Apolinario ken Nellie:
Ni Conrado, inaunaan. Nagturpos iti University of Hawaii [UH]-Manoa iti degree of Business Administration. Agtrabaho iti babaen ti Kamehameha Schools kas Programming Manager ken agdama a Quality Assurance Specialist iti Referentia System, Inc. Nayasawa ken ni Carolyn, maysa a Computer Lab Manager iti Leeward Community College ken agdama a clerk iti County of Maui Planning Department. Addaan daytoy iti Math Degree manipud iti U.H.. Dua ti anakda, daCassidy ken Caitlyn.

Ni Reynilda, maikadua. Addaan daytoy iti Masters of Arts in Education idiay Phoenix ken degree in Psychology iti U.H.-Manoa. Maysa a superbisor iti ACS, Inc., Maui ken agdama a Children Facilitator with Child and Family Services. Nayasawa ken ni Chris Stribling, maysa a Gas Turbine Systems Mechanic Technician iti U.S. Navy ken agdama a Mechanic Assistant iti Alex Air. Maysa ti anakda, ni Sierra.

Ni Christopher, inaudi. Awanan pay iti asawa ken agdama nga agindeg ken agtartrabaho iti maysa a restauran iti Lahaina.

Ti makuna ni Apolinario kadagiti agtutubo: "Agadalkayo nga agtutubo. Diyo sayangen ti panawenyo. Agadal tapno magun-od ken makabirok iti napintas a trabaho ken nangato a sueldo. Respetaren dagiti dadakkelyo. No awan dagiti dadakkelyo, awankayo koma met ita."

Kadagiti nataengan kunana: "Tulongan dagiti annakyo. Ibaonyo ida iti eskuela. Ti edukasion ti kakaisuna a maipatawidyo kadagiti annakyo."*
_______________________________________