Uray Naladaw ti Panagbabawina, Adda Pay Gundawayna a Mangabaruanan

Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Literary Contributor, Fil-Am Observer
"Di Nakapapati, Ngem Pudno," July 2009 Issue



"BELLA Flores," nagan ti nalatak a bumaketen ken masansan nga agakem a kontrabida iti Pelikula a Pilipino ti pangiladawan ken birngasda ken ni Manda. Kuna ti dadduma, gaputa adda ngata medyo pagkaarngian da Manda ken ti aktres. Sabali ti agkuna a nakopya latta ni Manda dagiti garaw, panagakem ken ugali ni Bella iti pelikula iti pudno a biagna. Iti urnos ti kiday, panag-lipistik, panagpulbos iti rupa, panagaruat ken siding iti ngatuen ti akin-kannigid a bibigna- mapagkamalian a talaga a Bella Flores ni Manda.

Apaglabes a singkuenta ti tawen ni Manda, naasawan ken addaan iti anak. Iti daytoy nga edadna, ngannganinanto metten madalapus ti menopausal period. Ngem mailinged ni Manda ti edadna iti uppat a kadapan ken siam a pulgada a tayagna ken iti seksi a panagaruat ken panaggungunayna. Kunam no agedad la iti nasurok a treinta. Malaksid iti dayta, labes-abaga ti kaatiddog ti buokna, pamudawen, leppap nga agong, nabengbeng a bibig, narimat ken kanayon nga agar-arapaap dagiti matana.

Iti laksid a binirngasan dagiti gagayyem ken makaam-ammo kenkuana iti Bella Flores, saan nga ibain ni Manda ta dayta ti kinaagpaysona. Naayat ken managipateg ni Manda iti pamiliana isu a nagaget nga agpapaay a kas maysa a manager iti nalatak a fastfood-chain iti Maui. Manangngaasi, manakaawat ken managparabur pay. Asino koma ni lakayna a di magutigot ken manggusto ken ni Manda? Adda aminen kenkuana ti talugading a sapsapulen ti maysa nga Adan. Nasingpet pay.

Ngem idi dayta ta saandan nga agkaatag pay ken ni lakayna iti agdama gapu iti rason a sobra unay ti panagat-atap wenno panagsuspetsa ni Manda kenkuana. Nailem, kunada pay. Uray saan a kapnekan ni Manda iti ipabpabasolna, banatanna latta ni lakayna iti sanguanan dagiti makaam-ammo kadakuada. "Small but terrible," kano, kuna ngarud dagiti gagayyem ni Manda. Gapu iti naiparamuten nga ugali a siguro dinan maikkat, kapilitan a pinanawan ni lakayna a kaduana ti lalaki nga anakda ket narakrak a namimpinsan ti binangonda a pamilia. Kanayon nga agsubangda ken ni lakayna kadagiti awan kaes-eskanna a banag. Nawaswas ti singgalut ti kawar ti ayan-ayatda. Nabati ni Manda nga agmaymaysa. Pimmudno la ngarud a nagbalin a Bella Flores ni Manda iti pudno a biag.

Pinalabes ni Manda dagitoy a nagpasaranna iti biag. Tuok ken liday ti nagari iti panagmaymaysana. Mautobna itan a saan a maikanatad ti nalabes unay a panagim-imonna. Agbabawin ngem ania pay ti maaramidna. Pinilitna nga iwaksi iti panunotna dagiti problema. Pinadasna a liwliwaen ti riknana tapno maitarayanna ti aniniwan a nangbungon iti dakes a nagbanagan ti pamiliana. Napukawen ti dati a narimat ken agar-arapaap a matana. Ngem malipatanna ngata ti napalabas a nangibukbokanna iti adu a panawenna kadagiti arapaap a kinalikagumanna a maragpat? Saan kadi a ti napalabas ket agtaeng ken maiparaked laeng iti panunot? A no masinga ken maisturbo iti kinaulimekna ket nugnoganna laeng ti sugat?

Naglabas ti panawen, saan a naragsak ni Manda iti panagmaymaysana. Immasideg iti komunidad ta bareng kunana, "maep-epan met ti panagmaymaysa ken iliwna iti pamiliana." Ngem uray pay agasug iti pannarabay ken panakaawat ti sabali, adda dagiti banag a sapsapulenna iti kinaulimek ti rabii. Dagiti areng-eng a maasut iti kaunggan nga anges no kasta a malpasdan a madanon ken ni lakayna ti alimpatok ti ragsak. A kunam la no immulida iti pantok ti bantay ket kamkamakamenda ti panagangesda nga agpadpada. A, kailiwna unay ti bara ti arakup ken nasam-it nga agek ni lakayna. Naapiras la ngarud ni Manda ti bibigna. Dina napuotan dagiti imana a nagkarayam iti barukongna. Nagarapaap.

Nabayag bassit nga inliwliwag ni Manda ti kinalidayna, ngem in-inut a nabukkaan ti nailibay a riknana idi makasirpat iti sabali. Nagkulibagtong ket naikkan-anges ti arigna a manglaylayen ken magango a pusona. Nagrimat manen dagiti matana a kas iti bituen ti agsapa. Nakarikna iti naimdumduma a panagpitik ti pusona, rimmegta a kunam la no adda kuriente a dimmalapus iti bagina. Pudno ti atap ni Manda...agayat manen.

Iti maikadua a gundaway, linuktan ngarud ni Manda ti ridaw ti ibilangna a langit tapno nawaya iti ilalaem dagiti bisita a mayat a sumirpat ken tapno mananamna manen ti sabali a parang ti diro ni ayat. Nabayag bassit a tiempo a kinupkupikopanna dayta a rikna ket panawenen tapno mawayaaan metten iti tangkal a nangibaludanna.

Ngem iti daytoy a gundaway, nagayat ni Manda iti padana a babai- ni Selyang. Selianita ti pudno a naganna, ngem ad-adda a Selyang ti nalatak a birngasna kadagiti gagayyemna. Ubing unay ti tawen ni Selyang a beinte kuatro. Dakkel ti giddiat ti edadda. Ngem para ken ni Manda, awan ti ubing wenno nataengan no ayat ti pagsasaritaan. Pinarsua ketdi ti Dios ti tao tapno agayat ken paayat. Awan ngarud ti pakainaigan ti edad, langa wenno rangkap ti maysa a tao iti itatapogna manen iti sabali a pakasaritaanna ken ni ayat. Ti nasken, adda makaawat kenkuana.

Nasdaaw dagiti katrabahuan ni Manda no apay a babai ti pinilina idinto nga adu met ti lallaki a maibagay kenkuana ken ti edadna. Kuna pay ketdi ti dadduma a no agayat ti maysa a babai iti padana a babai, "tomboy kano daytoy." Kasano ngaruden no tomboy met ti ginustona? Di agpadadan a tomboy? Ngem awan met pay ketdi kapnekan no pudno daytoy a pagsasao.

Iti takder ni Selyang, pudno, mapagkamalian a lalaki iti putot a buok ken panagaruatna. Ad-adda ngarud nga atapen ti kaaduan a katrabahuanna a ni Selyang ti tomboy a saan ketdi ni Manda. Ngem uray pay, nagalas met a panunoten no aginnayat ti agpada a babai wenno lalaki. Nagsanaltek dagiti katrabahuanna.

Agtartrabaho ni Selyang iti pribado nga institusyon ti pagtaraknan dagiti nataengan idi nailaw-an iti maysa nga aldaw a napan gimmatang iti french fries ken hamburger a pagpapaayan ni Manda. Kunam pay, naipasabat ngata ti natikagan ken mawaw unay a rikna ni Manda ken Selyang ket dagus met nga adda nakinnaawatanda iti ub-ubing. Siguro kayat met ni Selyang ni Manda.

Arigda ti Adan ken Eba gaputa awan bibiangda iti aglawlawda iti dayta a kanito a naglantip ti panunot, puso ken riknada. Pudno met, apay koma a pakibiangan ti sabali? Ngem awan ti palimed a dinto maibutaktak. Nagkarayam ken nagramram a kasla apuy ti damag- nakadanon iti kabagian, am-ammo ken gagayyemda. Ngem saan nga inkaskaso da Manda ken Selyang daytoy. Impasnekda ketdi.

Naammuan ti nagannak ken kakabsat ni Selyang, binagbagaanda tapno maisardeng daytoy minamaag nga aramidna. Ngem imbes a tungpalenna ti pammilinda, nakikabbalay ketdi ken ni Manda. Naammuan met ti lakay ni Manda iti inaramid ti asawana, ngem nagulimek laeng. Dina kayat a pakibiangan ti biag ti dati nga asawana nga iti naminsan- rinaem, impateg ken inayatna iti napudno. Nabainan ken nasaktan ketdi iti kantiaw dagiti gagayyemna. Arigna a tungpa ti inaramid ni baketna kenkuana. Insapata ken tinakderan ni lakayna a dinanton sublian ni baketna.

Atapen dagiti kabagian ken gagayyem ni Manda a pinansial a suporta laeng ti kasapulan ni Selyang isu nga insebba ti ub-ubing ti riknana iti bakbaket tapno magatang amin a kayatna. Iti ababa a pannao, "sugar mommy" ni Selyang ni Manda. Wenno para sullat laeng ni Selyang iti panakawaw ni Manda? Ngem babai di koma ngarud lalaki? dagitoy ti nabuddak a saludsod a nagrehistro iti pampanunotda.

Saan a nailinged ken ni Selyang dagitoy a panagatap. Ken uray pay dagiti katrabahuanna, kasta met ti pammatida. Kinaagpaysuananna, kayat met ni Selyang nga isina ti baket idi mautobna a saan a nasayaat daytoy nga ar-aramidenda, ngem dina la ammo dagiti addang ken no kasano nga irugina. Naladawen idi agbalaw ni Selyang ta idi agplanplano pay laeng iti aramidenna, naitiktik ken ni Manda ti gandatna. Kunam pay, guardiadon ni Selyang iti amin a tignayna. Arigna "surveillance camera" ni Manda iti amin nga aramiden ni Selyang. Manipud iti pagtaengan agingga iti pagtrabahuan, nakamata kenkuana ni Manda. No agtrabaho iti rabii, alaen ti baket ti pungan ken ulesna ket pagbalinenna a pagtaengan ti luganna sana i-parking iti pagtrabahuan ni Selyang. Sadiay nga agpuyat, agpaliiw ken agsiput. Saan la a dayta, pagimonan pay ni Manda dagiti babbai a katrabahuan ken kapatang ni Selyang. Kasla tigre nga umingar ni Manda no kasta a masalamaanna ni Selyang a mangsipsiput kadagiti babbai iti lawlawna. No ibaga ti baket a "saanmo nga aramiden daytoy," agtungpal ni Selyang. Tengngel ti baket ti panunotna. Ket gapu iti daytoy, makababbabawin ni Selyang iti nakailaw-ananna.

Nupay kasta, nagtultuloy latta met ti relasionda. Adda ragsak, adda met riri iti nagbaetanda. Saanda ketdi nga ibain kadagiti tattao ken iti komunidad ti aramidda. Agasawada- dayta ti pammatida. Ket pudno nga imparikna ni Manda ti kinapateg ken panagayatna ken ni Selyang iti tiempo ti rigat ken gin-awa. Adu a klase ti sagsagut ti intedna ken ni Selyang. Agkakangina ken agkakapateg pay. Agkedked man ni Selyang a mangawat kadagitoy, pagustuanna ti baket tapno di mabainan. Nagtultuloy a kasta agingga a nautobna a dakes ti ibunga daytoy. Dina kayat a gundawayan ti kinamanagsagut ti baket. Ammo ni Selyang a pagsingirto ni Manda dagitoy nga it-itedna kenkuana no kas bilang didanton agkinnaawatan wenno agsinada. Nagsidduker ni Selyang, ammona nga awan ti pagbayadna. Ket no ngarud papolis ni Manda? Nagkarayam ti lamiis iti sibubukel a bagina.

Naturay latta ni Manda ta uray kayat nga atipaen ni Selyang iti agtultuloy a panagisagutna, nalupoy met ti panunotna nga agdesision. Kasla dina kabaelan a supringen ti pagayatan ti baket no adda imandarna kenkuana. Kasla dina kabaelan a surngien ti napigsa nga apres ket itulokna lattan a payagos ti riknana iti kinaturay dagiti balikas ni Manda. Nagsuko ti ub-ubing. Kukua ni Manda ti kararua ni Selyang. Kas kasukat amin dagitoy nga ipapaay a kinaimbag ni Manda kenkuana, aramiden met ni Selyang ti pagrebbenganna. Ipaayna ti amin a tiempo, oras ken ayatna iti baket. Ti ragsak a kasapulan ti baket. A no mabalbalin koma, ikidem ni Selyang dagiti matana a mangpanunot.

Ita, yarig ni Selyang ti bagina a kas maysa a balud kadagiti nairut a takiag ni Manda. Kayatna man ti rumuk-as, dina met maaramid. Ta uray yaksawna dagiti sakana tapno makaadayo, siloan met ni Manda nga agsubli iti sidongna. Pinangtaan pay ti baket.

Ngem saan a nagsuko ni Selyang iti planona a mangisina iti baket. Saanna nga inkaso dagiti pammutbuteng ni Manda. Nauman. Wen, nauman ni Selyang iti panagpampammarangna nga ay-ayatenna ni Manda. Addan nabukelna a desision. Pannarabay ti Dios ti kasapulanna tapno agbalin a natured a mangsango iti panakasuotna. Masapul a sapulenna ti ridaw a simrekanna tapno ditoy met la ti rummuaranna. Kayatna a panawan ti sipnget a nakaikarunokonanna tapno masirayanna ti lawag ken masay-opna metten ti presko nga angin iti aglawlawna- nga uray naladawen ti panagbabawina, adda pay gundawayna a mangabaruanan iti agur-uray kenkuana a naraniag a masakbayanna...***
________

Dagiti Aramidna

Ni Rudy Ram. Rumbaoa


Kinawesanna ti lubong
iti kinadayag:
adda sabong
root ken kay-kayo
nataer a langa
dagiti bantay ken tanap
kasta met ti nalawa a taaw
waig ken karayan
asul a tangatang
a kambas
ti kinadarang ti init,
dagitoy ti aramid ti Dios
mannakabalin unay ken pudno.

Dagiti Saona
isudat' biagtayo
tapno ibanagnatayo
iti agnanayon a ragsak,
maipaayan ti kappia
dagiti mariribukan iti puso
ken maungap dagiti bibigtayo
iti kinapudno.

Agrambaktayo gapu kadagitoy
nakakaskasdaaw a bambanag
kasta met iti kinadayagna
nga awanto pulos ti makaartap,
aramidna ti nailangitan
napatpateg iti aniaman a naindagaan
iti agrukbab ken agayat Kenkuana.


[copyright 01.2007.by.rudy.ram.rumbaoa]
_______________________________________

Inawaganna iti Longsleeve Filipino Guy, ngem ne, isu met ti naasawana...

Ni Rudy Ram. Rumbaoa
[Immuna a naiposte iti Iluko.com 10.29.2008]




NATAYAG a lalaki, ngem medio narapis.

Ken guapo idi kabanbanuaganna pay. Langana pay laeng agingga ita-- dayta ni George Pacubas. Maysa a Sakada.


Ngem asino ni George Pacubas?
Nayanak ni George idiay Brgy. Bulag, Bantay, Ilocos Sur idi Abril 23, 1923. Iti panagturongna idiay Hawaii, espesial ken nakalalagip nga aldaw para kenkuana. Rinambakan ngamin ni George ti panagkasangayna iti barko a naglugananna nga S.S. Maunawili idi 1946 iti panagturongna idiay Maui, Hawaii a pakaidestinoanna. Kadua ni George dagiti sabsabali pay a sakadas a nagpirma iti kontrata ken agragut nga agtrabaho iti kataltalonan ti Hawaii para iti naraniag a masakbayan ti pamiliada.

Kas met kadagiti dadduma a sakadas, maymaysa ti rason no apay a kinayatda ti napan idiay Hawaii--"naranraniag a masakbayan ken naimbag a gasat para iti pamilia."

Maysa ni George kadagiti inesponsoran ti Hawaiian Commercial & Sugar [HC & S].


Baro a buya ti aglawlaw, baro a biag...
Simmanglad ti nagluganan a barko ni George ken dagiti sabsabali pay a sakadas iti Kahului Harbor, Maui, idi Abril 29, 1946. Ket sakbay a napalubosanda a bimmaba iti barko, naited kadakuada ti bukodda a numero kas pammigbig ti kinataotada-- ken indulin ni George dayta a numero agingga a nagretiro iti trabaho.

Dagus idi a nangrugi ni George iti trabaho a kas aglammua [wenno cutting grasses], mule man [iturongna ti kabalio a nagkarga iti unas iti disso a pakaimulaanna], agbagkat ken agibunong kadagiti maimula nga unas, utility truck driver [agiwaras iti danum, dagiti kasapulan a supplies, kdp.] kadagiti trabahador, mud truck driver [agala iti pitak manipud iti kiskisan sana ibelleng iti pagbasuraan], ken trash trailer driver nga addaan iti PUC. Trabahona dagitoy agingga a nagretiro idi tawen 1986.

Bayat ti panagtrabahona iti HC & S, nagyan ni George iti Kampo 10 ken Hospital Camp [masarakan daytoy iti Hansen Road iti Puunene]. Nakaisem ni George a nanglagip kadagiti kinabbalayna iti kampo a kas kada: Pedro Pacubas, Fernando Pacubas, ken Edward "Jose" Sales.

"Naragsak ti biag iti Camp 10 ken Hospital Camp," linagip ni George. Narimat dagiti mata ni George iti pananglagipna ti napalabasna iti kampo. No mabalin, kayatna manen ti agsubli kadaydi a panawen.

Ti kampo kas maysa a komunidad para kadagiti Filipinos, kanayonda a rambakan idi ti Rizal Day ken 4th of July. Adda pay pasala a naawagan iti "ribbon dance" no sadino a dagiti lallaki ti maipareha ken agbayad tapno maisala dagiti dayag. Linagipna pay nga adda idi "social boxes" a dagiti lallaki ti agtitinnawar. No asino ti kangatuan ti tawar- isu ti makaala iti dayta a kahon ken adda pay gundawayda a mangisala iti asinoman a balasang. Naipalaon iti daytoy a social boxes iti nagduduma a nagyan a kas iti makan, aplayanses ken no ania ditan a pangay-ayo. Adu idi dagiti maimbitaran a ka-Filipinoan met laeng a babbalasang para iti daytoy a pasala.


Ket nagayat ni George ken ni Louisa
Nangrugi ti relasion iti nagbaetan da George ken Louisa De Aquino idi yam-ammo ti Dios-ti-aluadna Mariano Patao [ama ni Linda Patao Cortez] ni George ken ni Louisa iti maysa a pasken. Nasinged nga aggayyem da Mr. Patao ken George. Nasinged met nga agpagayam ti balasang ni Mr. Patao, ni Linda ken Louisa. Agkarruba dagitoy iti Waihe'e. Agpada dagitoy a lokal born-- nayanak ken dimmakkel iti Maui.

Iti maysa nga aldaw, idi tawen 1949, inimbitaran ni Linda ni Louisa nga agatendar iti maysa a party. Naglugan da Linda ken Louisa iti puraw a Plymouth a kotse ni George tapno itulnogna ida iti party a naangay iti Filipino Clubhouse iti Puunene. Guapo ti langa ni George iti kawesna a "longsleeve" shirt. Nupay nakakita idin ni Louisa iti kastoy a klase ti kawes, dinayawna ni George. Manipud idin, inawaganna ni George iti "longsleeve" Filipino Guy. Saan a kinagura ni Geroge dayta nga angaw ni Louisa kenkuana. Nagrugi ketdi ti pakasaritaan ti ayatna iti dayta, a manipud idin, nangrugi nga immasideg ti rikna ni George iti balasang. Di maung-ungpot a panagistoria iti napalpalabas a pakasaritaan ti biag ti nagtungtonganda. No dadduma, agdanggayda nga agkatawa.

Para ken ni George, dakkel a paset ti "longsleeve" shirtna iti panakirelasionna ken ni Louisa. Daytoy ngamin a kawes nga insuotna idi damoda ti nagam-ammo ken ni Louisa ti nangitunda kadakuada iti altar. Nagkallaysa da George ken Louisa idi Hunio 12, 1954, iti St. Ann's Church iti Waihe'e. Naangay ti padaya iti St. Anthony Clubhouse idiay Lower Waiehu Beach, Wailuku.


Ti panakabangon ti pamilia
Kalpasan ti kasar, nagyan da George ken Louisa iti Hospital Camp iti dua a tawen, kalpasanna, immakarda iti Spanish A manipud tawen 1954 agingga iti 1960.

Agingga ita, malagip dagitoy agkaingungot dagiti nariringgor a truck a naglabas idi iti natapok a kalsada iti asideg ti pagtaenganda. Ket idi tawen 1960, immakarda idiay Kahului. Ditoy a rinambakan da George ken Lousa ti panagretiroda iti trabaho.

Nakem ngata ti Dios ti nangitunda kada George ken Louisa iti yaakarda iti baro a disso a 'yanda ita. Di ngamin ipagarup dagitoy nga agkaingungot a ditoy ti pakasarakanda ti kinaubing ken gayyem ni Louisa a ni Linda Cortez. Agpada ti kalsada ken dua laeng a balay ti nagbaetan dagitoy iti lugar nga ayanda iti Kahului. Pudno, aggayyem ken agkarruba dagitoy iti tunggal biag!t

Lima nga annak iti naragsak a pamilia da George ken Louisa
Ni Charise, inaunaan. Nagturpos iti Maui Community College [MCC], agtrabaho iti County of Maui- Clerk Office. Nayasawa ken ni Andrew Fuller, agtrabaho iti Johnson Brothers a kas Salesman. Agtrabaho pay daytoy iti Sack and Save. Dua ti annakda: ni Ryan ken Jeremy.

Maikadua ni Kenneth. Nagturpos iti MCC ken agtrabaho a kas Manager iti Local Motion Shop idiay Kukui Mall, Maui. Nayasawa ken ni dati a Carlyn Apana, agtrabaho daytoy iti Coldwell Banker a kas Sekretaria. Uppat dagiti annakda: Jason, Ikaika, Corbin ken Keely.

Maikatlo ni Leona. Nagturpos iti MCC ken agtrabaho iti 4 Star Mortgage. Nayasawa ken ni Duane Ah Yen, maysa a pintor. Tallo dagiti annakda: Kristi, Shauna ken Nervai.

Ni George, Jr.--ti maikapat. Nagturpos iti MCC ken agtartrabaho a kas Correctional Officer. Nayasawa ken ni dati a June Facuri, agtrabaho iti State Farm Insurance. Addaanda iti tallo a bunga: Iris, Michael, Gannon ken Ramsey.

Inaudi ni Jason. Retirado iti Airforce. Agdama nga agtrabaho iti Terminix. Ni Beverly Versola ti girlfriendna.


Ti pammagbaga ni George kadagiti agtutubo: "Respetaren ti pamilia. Agipakita iti napintas nga ugali. Mapan agbasa-- ta ti edukasion ti tulbek iti nasaysayaat ken naranraniag a masakbayan."

Kuna ni George kadagiti kapatadanna: "Agkaykaysa, adda koma kappia. Awan ti agsisinuppiat. Taripatoen ti bagi, nangruna ti salun-at. Agwatwat ken aramiden dagiti banag a kabaelan nga aramiden ti bagi."


Magustoan ni George ti agtrabaho iti family gardenda. Aktibo met ni Mrs. Pacubas iti Christ the King a kas miembro ti choir ti simbaan. Tumulong pay nga agdalus ken agdekorar iti simbaan no adda libre a tiempona. Aktibo da George ken Louisa iti Filipino Catholic Clubs ken tumulong ti grupoda kadagiti maisayangkat a kombension ti Maui. Managpaliwada idiay Filipinas ken Las Vegas.

Ken ni George Pacubas: "Balligi a nanglukat iti dalan a para iti naranraniag a masakbayan ti sumarsaruno a henerasion dagiti agtutubo."*
__________________________________

Agnanayon Ti Lagipmi Kenka, Ama...

Naipablaak iti Fil-Am Observer June 2009 Issue
Iti Kolumko a "Di Nakapapati, Ngem Pudno"
Opinion Section, Page 4


Ni Rudy Ram. Rumbaoa


NO maminsan, babalawentayo ti Dios no kasta nga adda pumusay a kameng ti pamilia, asideg kadatayo, gagayyem wenno am-ammotayo. "Apay isuna? Nagsingpet a tao," kasta ti masansan nga ibagatayo. Ngem ditay' ammo nga adda gayam naituding nga aldaw, oras, tiempo wenno panawen nga ipupusay ti tao. Addan nakasagana a plano ti Dios iti tunggal maysa kadatayo. Ti Dios ti puon ti biag ket adda iti turayna no kaano a kayatna nga alaen ti biag nga impabulodna kadatayo a pinarsuana.

Lagip nga agnanayon para kadakami a sangkaamaan ni Emeterio Tungpalan Rumbaoa.

Nayanak ni Emeterio idi Pebrero 14, 1910, aldaw dagiti puso. Kas iti kaalisto ti panakalapgis ti bulong iti kalendario, kasta met ti kaalisto a mangipalagip iti nabayagen a kaawanna iti dennami. Masansan nga agari kadakami a sangapamilia ti liday no kasta a madanonan ti bulan ti Pebrero, ta daytoy ngarud a bulan ti nangyeg kadakami iti manto a nangpespes ti lua kadagiti mata ken nangipaay iti saem a nakariknaan dagiti puspusomi; kasta gayam ti marikna ti maulila, nangruna no mapukaw ti maysa nga Ama a nangibubos ken nangted iti amin a tiempona tapno maitedna amin a ragsak a kalikaguman iti pamiliana.

Iti panakapukaw ti teddek ti pamilia, kasla dimi metten kabaelan a subaen dagiti pannubok a dumteng iti biag--awanen ti pundasion a karaptanmi nupay adda ti silaw a gabaymi. Ngem saan amin nga ipapatay ket itdenna ti liday wenno leddaang. Adda met gayam ragsak nga ipaayna. Pumusay ti patpatgen tapno agbiagka. Saan la a dayta, makasursuroka a bumangon iti bukodmo a panglakagan. Masursuroanka a sumaranget kadagiti pannubok wenno karit nga ibanesbes wenno isaplit ti panawen iti pamilia. No maminsan, masapul gayam a mapukaw ti maysa a tao tapno agbiag ti kaaduan.

Iti isasaklang ni Emeterio iti Apo a Namarsua idi Pebrero 27, 1996, kasla metten naiddep ti napanayag a rangrang ti init kadakami. Sipnget ti nagari iti uneg ti pamilia. Ti Ama iti mangsilmot ti pabelo ti kandela nga iggem ti Ina tapno mangted ti rangrang iti aglawlaw. Naglumen ti ragsak ket para kadakami, napuyupoy ket naiddep a namimpinsan ti rayray ti kandela a mangted lawag kadakami. Nagari ti panagmanto, ti panes kadagiti puspusomi. Ket iti dayta a tiempo ti panagladingitmi, arigmi ti manglaylayen a sabong nga awan man ti mangsibug iti mawaw a kararuami. Simminan kadakami ti teddek ti pamilia. Kasta ti biag.

Ngem nabati kadakami nga annakna ti balikas ti namnama a nangted iti rayray ti masakbayanmi idi damomi nga idadap-aw manen iti lubong a mangmatmata iti panagpanes ti pusomi. Kasla samiweng iti kaungganmi a no tunggal maipalagip dagidi balikasna, kayatmi nga ikanta ti kanta a pagdaydayaw iti Dios gapu iti kinaimbag nga impaayna kadakami. Itanamitim dagiti bibig ken ikararagmi, "Dios ti kumuyog kenka, Ama."

Wen, kasla musika nga agdayyeng iti kararuami tunggal madanonan ti bulan ti Pebrero. Ipalagip daytoy a bulan ti nakalalagip unay nga "Aldaw dagiti Puso"--idi damo a masirayan ni Ama ti lubong a nagtaudanna. Anian a ragsak dagiti nagannakna ta nagbalinda a saksi iti itataud ti maysa a parsua a mangtaginayon ti nagan ti kaputotanda. Agpayso, naisungsong kadatayo idi ubbingtay' pay dagiti nasagraduan a panursuro, tinaripato, pinadakkeldatayo dagiti nagannaktayo tapno agbalin a manakman iti uneg ti pamilia, kadagiti tattao ken iti komunidad.

Insuro ni Ama kadakami nga annakna no kasano ti agsakdu iti kinasirib. No kasano iti makilangen iti sabali a tao, agipakita iti kinasayaat. Ta kuna ni Ama, "No ania ti saom, isu ti rupam. Wen ti kinaasinom ken kinataom ti mangitag-ay ti nagan ti kaputotam." Ket pudno, diak malipatan dagidi naespirituan a panursursurona kadakami nga agkakabsat: "Saankayo nga aggaapa. Pagarienyo ti kappia kadagiti puspusoyo. No masapul ti tulong ti maysa kadakayo, pagbibinnadangayo a tulongan. Diyo baybay-an. Agpipinnateg ken agiinnayatkayo nga agkakabsat. Ti agaramid iti daytoy, isu ti pudno nga annak ti Dios."

Lagipto nga agnanayon kadakami a pinanawan daydi Ama. Ta awan ti agkuna a kukuana ti amin a tiempo wenno orasna ditoy lubong. Adda umuna, adda met maudi. Ngem awan paggiddiatan dagitoy ta padapada a matay ti amin a tao. Adu ti dalan a pagturongan wenno pagpilian a pagnaan, ngem maymaysa ti pagtungpalan. Sadiay agdadanonto ti amin a pinarsua ti Dios, natay wenno sibibiag man.

Iti panunotmi, nabiag ti lagip ni Ama a kas sabong a mangted iti ayamuomna tapno masay-op ken agadiwara iti aglawlaw. Wen, dinan marikna ti bara dagiti aprosmi, ti agekmi wenno arakupmi, ngem kas kabara latta iti gumilgillayab nga apuy iti kapategna kadakami. Minuli ni Ama ti pamilia babaen iti panangbussogna kadakami iti ayat, panagsakripisio--inwanwanna ti panagpakumbaba, ti kinatured, ti agibtur, ti agparabur, ti mangawat iti panakapaay ken kangrunaanna, ti umawag ken agdaydayaw iti Dios.

Wen, naimatangan ni Ama no kasano a nagballigi kadagiti arapaapna tapno magun-od ti pagsayaatanmi. Maysa a nagan, maysa a pamilia a buklen iti maymaysa a puso. Maysa a kaputotan a mangibaklay ken mangiburay ti panursuro kadagiti sabali. Impapetpet ni Ama kadagiti dakulapmi ti panursuro a dinto kabaelan nga ipanaw ti asino man. Nagbalin ketdi a rangtaymi daytoy a nangidanon kadakami a nangtun-oy ti naan-anay a balligi. Dakami ti bulong ti sanga, ni Ama ti ramut a pagtaudan ti adda kadakami.

Nasukog ti naidumduma nga ayat nga imparikna ken impakita ni Ama kadakami a kunaek di kabaelan a parisan ti sabali. Ta idi nasarakan ni Ama ti kabinnulig ti pusona, dida nagtaktak ken ni Ina tapno mabukkaan ti bara kas iti gumilgillayab nga apuy ti kinupkupikopanda a rikna-- nadanuman ti natikagan a bukel ni karayo. Inimasda ken ni Ina ti naglangoy ken nangnanam iti naruk-atan a diro ni ayat iti kinaulimek ti rabii. Para kadakuada a dua a naglemmes iti ragsak, maysa daytoy a gameng a rumbeng a saluadan.

Kitaem Ama, adtoykami ita; "Ti bunga ti nairut nga arakup ken areng-eng ti samiweng iti nagpatnag a nakasukoganmi. A, sikat' arkitekto a nangdisenio kadakami tapno agbalinkami a parupam-- ti kinaasinom, ti kinataom...Kitaem, Ama, dakami ti dakami ta no saan a Sika, awankami koma ita. Agyamankami, Ama, gapu iti panagkallaysa ti itlog ken semilia ti napudno nga ayat, timmaudkami a bunga ti inar-arapaapyo ken ni Ina."

Ala ngarud, kastan, Ama. Palubosandaka a natalna ti panunotmi. Saantayon a maisubli pay ti nalpasen. Nalpasen. Ngem iti panakapukawmo kadakami saanna a yeg ti agnanayon a liday. Yegna ketdi ti biag. Saan ketdi nga iti ipupusaymo ti mangkeltay kadagiti arapaap--dagiti inar-arapaapmo a para kadakami, ketdi, yegna met ti panakabangon ti pudno a panagtalek iti tungal maysa tapno agsampaga ken mataginayon ti bukel nga intukitmo, "Ti ayatmo."

Wen, Ama, inkan aginana. Iti tapok a naggapuam, nga isu met laeng ti inka pagsublian. Idawdawatandaka, dika met mauma a mangidawdawat kadakami ta sikat' addan iti salinong ti Dios a Mannarabay. No adda man nagkuranganmi, maluktan ti pusomi nga agbabawi. Saankami a perpekto ta adda met pagliwayanmi. Aramid a narasi. Taotayo laeng, Ama. No ania dagitoy a nagliwayanmi, sika koman, Ama, ti mangpunno. Pakawanennakami.

Alisto iti panagtulid ti rueda ti panawen ken panagpitik ti pagorasan, addanto tiempo nga agtitipon manen ti pamilia. Ngem palubosannakami nga agbati pay laeng iti apagapaman tapno inkam talaytayen dagiti pannubok ti nakaparsuaan. Ngem no dumtengto ti aldaw ti bagi agrukopen, situtulok ti kararua a rabsuten ti panawen...

Ala kasta, "Dios ti Kumuyog!"
_______________________________

Ne, adda gayam Hawai'i Sakada Soldiers idi...

Ni Rudy Ram. Rumbaoa
[Immuna a naiposte iti Iluko.com]


[Saan amin a napan iti Hawaii a Filipino migrants idi un-unana ti nagtrabaho iti plantasion]

NO namin-ano a napagdamagan ni Anastacio Daguio, agtawen iti 72 ken Wahiawa-born Filipino, no ania a plantasion iti Hawaii iti nagtrabahuanna. Awan ti ammona nga isungbat, ngem namnamaenna ketdi a dayta ti sangkasaludsod dagiti local, puraw ken sabsabali a puli kenkuana.

"Saan a ti plantasion. Maysa idi a soldado ti amak," dayta ti kuna ni Daguio. "Kuna dagitoy nga agsaludsod, 'Nah, kasano koma, amin dagiti Filipinos nga immay iti Hawaii ket nagrugida a nagtrabaho iti kataltalonan?"

Idi tawen 2006, rinambakan ti Hawai'i ti Maika-Sangagasut nga Anibersario ti Imigrasion dagiti Filipinos iti isla- dayta ti nagrugian iti panagsangpet dagiti immuna a sakadas, wenno dagiti trabahador a Filipinos iti plantasion, tawen 1906. Iti kagudua ti sangagasut a tawen, ngan-ngani rinibribu kadagitoy a trabahador, agraman dagiti pamiliada ti simmangpet iti Hawai'i. Ngem bassit ti makaammo iti naimaldit a pakasaritaan dagiti agarup 100 a Filipino a soldado a napan iti isla iti katengngaan ti tawen 1920 para iti sabali a gagem wenno gannuat.

Dagitoy a soldado ket kameng iti Philippine Scouts, maysa a yunit ti armada a nabukel idi 1901 tapno mangsupusop iti militaria ti Estados Unidos a nakabase idiay Filipinas. Kalpasan ti Umuna a Gubat ti Sangalubongan, inaprobaran ti Kongreso ti US iti panakaitipon ti agarup 6,000 kadagitoy a soldado iti armada ti US. Iti katengngaan ti 1920, agarup 100 a Scouts, karaman ti ama ni Daguio, ni Eugenio, ti maysa kadagiti naidestino iti Hawaii, ken kaaduan kadakuada, iti Schofield Barracks kas paset ti Army's Hawaiian Division.

Kuna ni Daguio a saan a naiget iti panangitugot ti US Army kadagitoy a soldado iti Hawaii gapu iti ekspiriensada iti militaria. Umuna, soldado da, ngem narekrutda gaputa nalaingda a musikero ken agluto. Naikkan ti tunggal maysa kadagitoy a soldado iti Schofield Barracks ti bukodda nga akem nga aramiden iti maysa kadagiti walo a regimental bands, agpabuya kadagiti seremonia ti militaria ken kadagiti paay-ayam. Kaaduan kadagitoy iti musikero, nagdoble ti trabahoda iti kusina, agluto iti taraon a para kadagiti tropa.

Dagiti awanan iti asawa a soldado ti nakipagnaed iti barracks ti pagaduan, idinto a kaaduan kadagiti soldado a naasawaan ti nagnaed iti Castner Village- balay a nabangon ken naaramid iti puro a kayo iti asideg ti Wheeler Army Air Field, masarakan agarup maysa a milia ti kaadayo manipud iti dadduma a pamilia nga adda iti base.

Kuna ni Phil Soriano, dati a residente ti Castner, ti ama daytoy ni Dios-ti-aluadna a Cpl. Galo Soriano, maysa met laeng a kameng iti Philippine Scouts, "Arigna ti maysa a Filipino barrio ti purok ti Castner. No apay a nailasinkami? Gaputa awan ti maysa iti naitipon kadakami a puraw. Para kaniak, kasla nairanta ket gapu iti daytoy, nasursurok no kasano nga ipateg ti kulturatayo a Filipino."

Anamongan ni Daguio iti kuna ni Phil. Naglatakkami gaputa ti Ilocano ti nagbalin a primaria a pagsasao iti nasao a purok. "Kasla dimi napuotan a nailasinkami kadagiti dadduma gaputa komportablekami iti tunggal maysa kas ethnic group," palawag ni Daguio. "Adda dagiti pasken ti Filipino a ditoy nga isuotmi a lallaki ti barong tagalog, idinto nga isuot met dagiti babbai ti aruaten ti maysa a Filipina attire. Siempre, amin dagiti ammami ket musikero, nakipagtokarda kadagiti sabsabali a banda. No adda tiempoda kadakami, isurodakami no kasano nga aramaten ti instrumento a pagtokar."

Iti agdama, manmano ti makalagip wenno, no adda man mangipalagip iti daytoy sangkabassit a pakasaritaan dagiti Filipinos iti isla. Idi nasapa a tawen ti 1940, nawara ti regimental bands idi nabaliwan a naorganisa ti Hawaiian Division iti 24th ken 25th Infantry Divisions ken, idi tartaraudi ti tawen 1950, ngan-ngani amin kadagitoy a soldado ti nagretiro- kaaduan kadakuada ti nakaungpot iti tallopulo a tawen iti serbisio.

Iti kangitingitan ti Maikadua a Gubat ti Sangalubongan, nayakar dagiti residente ti Castner Village iti sabali a kuarter wenno pinagpilida ida no sadino ti kayatda a papanan iti ruar ti Schofield barracks. Naminpinsan a naperdi ti balay a naaramid iti kayo. Nasuktan daytoyen iti pampubliko a parke.

Segun ken ni Daguio, pattapattaenna nga awanen ti sibibiag pay kadagidi a soldado, ngem napreserba ti pakasaritaan ti pakalaglagipanda. Adu ti naaramidan dagitoy a lallaki ken nagtultuloy iti nabayag kalpasan ti panagretiroda iti armada ti US. Agarup sangadosena kadakuada ti nagbalin a miembro ti Royal Hawaiian Band; sabali pay ti sangadosena a kimmappeng iti Honolulu Symphony, karaman ti ama ni Phil Soriano nga ammona nga aramaten ti instrumento a French horn. Adu kadagiti annak ken appokoda ti naipaset a kontribusionda iti musika ti Hawai'i. Kas ken ni Daguio, nagtokar daytoy iti Royal Hawaiian Band. Ti renowned pianist Rene Paulo ket apoko ti maysa kadagitoy a soldado.

Ti talento iti musika, patriotismo nga agtartaray iti dara dagitoy a pamilia dagiti soldado.

"Mamatiak nga adda agarup nobenta porsiento kadagiti lallaki nga annak dagitoy a soldado a nagserbi iti militaria ti US, dagiti dadduma kadakuada ti nagbalin ken nangato ti ranggona [a Filipino ti puonna] iti US Army, karaman ditoy ni Tony Ventura, ti kaunaan nga Amerikano a Filipino ti puonna ti nagmandar iti intero a batalyon," kuna ni Soriano, retirado a kolonel.

"Naidumduma ti pakasaritaan dagitoy a soldado ken ti pamiliada-- iti militaria, sosial ken kultural a kontribusion iti Hawaii. Dagitoy dagiti sabsabali pay a grupo dagiti Filipinos a nagdappat iti Hawaii a maawagan iti "Sakada Soldiers." Masapul a maibunannag ken saan a maikupin daytoy a pakasaritaanda."*
_____________________________

Siak Ken Ti Musika

ni Rudy Ram. Rumbaoa



AGDUYOSAK met nga agputar ti kanta. Saanak a professional songwriter, ngem maipanakkelko dagiti nagapuanak. Nagapuanak kunak ta adda metten sumagmamano a putarko a kanta ti naiplakan ken kinanta ti maysa a kalatakan, no diak mariro, isu ketdi ti binirngasanda iti kakaisuna a “Prince of Ilocano Songs,” ni Vhen Bautista.

Iti biang ken padasko nga agputar iti kanta
Ti agputar ti kanta masapul met a makayasan a naimbag tapno maikumbiene ti liriko [lyrics] iti musika [music wenno melody]. Kas met ti agsurat iti daniw, masapul nga adda lasag wenno piskel ti daniw nga ipaawatna kadagiti agbasa. Nagduduma ti mabalin a suraten- daniw, sarita, salaysay, nobela, bukanegan, damdamag, kdpy. No agsuratka iti ania man kadagitoy masapul nga agaun dita kaunggam, dita nay puso, riknam, emosion wenno makitam. Masapul nga iladawam ti kayatmo nga ipaawat. Kasta met iti kanta, kasla makita dagiti agdengngeg dagiti banag a kayatmo nga iladawan a kayatda a makita ken maimutektekan.

Iti biangko nga agputar ti kanta [ilocano songs], adda met dagiti pagibasarak- mabalin nga “inspirasion” manipud iti kaingungot, anak, gayyem wenno am-ammo, ekspiriensa [napasamak] iti biag ken banag a makita. Sabali lang ti “tema” ti kanta a mabalin a putaren- kas koma no love song, christmas song, disco, medley wenno variety songs. Iti kanta, kasapulan ti “rhyhming” wenno “rima” a makuna. No agpatingga ti umuna nga stanza iti “a,” masapul a kasta met ti maikadua, maikatlo ken maikapat. Mabalin met nga “a” ti pagpatinggaan ti umuna ken maikadua samonto isaruno ti “o” “an” wenno “i” iti maikatlo ken maikapat. Mabalin met a kombinasion. Ti kangrunaan a paset ti kanta isu tay “koro,” ta daytoy ti maulit-ulit wenno madagullit a makanta. Ditoy pay ti pakaadawan ti paulo ti kanta. Dagiti dadduma a putar a kanta, adda pay nayon ti koro- ti “bridge ken refrain.”

Kasano ken kaano a nangrugiak nga agputar iti kanta?
No diak mariro, addaak iti high school idi rugiakon ti agputar iti kanta. Dagitay man kanta a para tapat ti masansan idi a kankansionek. Uray agbanarbar ti uni ti gitara, manso latta! Uray disintonado ti boses, ipasaksak latta! Samiweng, dayta man ti kaasitgan a liwliwa ti riknak. Gayam, no imdengam ken maawatam ti pudno nga anag ti kanta- dakkel ti kaipapananna iti biagmo. Agbalin nga inspirasion.

Kaaduan a putarek a kanta ket daytay love, christmas ken variety songs. No dadduma, ipasaksakko met ti balse [waltz] ta mabalin nga ikompas nga isala ken paggugusto unay daytoy no adda social dance. Ngem sa la nagbanag a maiplaka dagitoy nga arapaapko idi addaakon iti kolehio. Kadagita met a tawen a nagam-ammokami iti nalatak unay a kumakanta ken maibilang a kakaisuna a “Prince of Ilocano Songs,” ni Vhen Bautista.

Kunak, ta kas met ti agsurat iti daniw, sarita, salaysay, nobela, bukanegan, kdpy, masapul nga adda tarigagay ken essem, ta no awan dagitoy, saanmo a mailadawan dagiti putarem a kanta- awan ti anagna. Saanmo a masurat dagiti banag a kayatmo a suraten. Rubrobam ketdi agingga a gumillayab a kas apuy ti tarigagaymo. Ket di mabayag, naiplaka ti umuna a putarko, ti “Inday,” maysa a balse a kinanta ni Vhen Bautista. Perme ti ragsakko ta adda nagbanagan ti adu nga anusko a nangbukel iti daytoy a kanta. Naipalaon ti Inday iti album ni Vhen nga “Awan Sabali Nga Ayat.” Ni Alfonso Lao iti Laoag City ti producer daytoy a kanta. Ni Lao met laeng ti producer ti BMG Records iti amianan a paset ti pagilian ken nagpasikat kadagiti singers a kas kada Armand Currameng ken Joey Gomez.

Gaputa dakkel a balligi ti immuna a putarko a kanta, inggaedko ti nagsurat ti liriko ti kanta kalpasanna, yaramidak ti melodyna. Ammok a kurengrengen ken pandagan ti string ti gitara ken aramaten ti organ isu nga alistok a mabukel ti samiweng. Ngem agdepende no dadduma ta pasaray adda tiempona a napintas ti annayasan ti panakabukel ti kanta ken no “in the moodka nga agputar.” Di mabayag, rimmuar manen ti sabali a komposisionko, ti “Saniata,” a kinanta ni Rodel Garcia a taga-Vigan City ken napataud a nairaman iti album a “Rimat Dagiti Bituen” babaen iti producerna ni Freddie Boy Tan. Sinuratko ti liriko daytoy a kanta kalpasan a naam-ammok ken nadakulapko ti maysa a dayag iti nakidar-ayak a kasar ti gayyemko. Kapetkapet daytoy a kanta. Mayat ta nag-click ti kanta kadagiti salunan ken radio, nangruna iti Ilocos Sur.

Ti “Ayat Ti Maysa A Baro” a komposisionko ket maysa a chacha. Orihinal met laeng a kinanta ni Vhen. Maipanggep daytoy iti estoria ti maysa a baro nga agrayo iti maysa a balasang, ngem di met maitured ti baro ti agdaton iti nasao a dayag. Tay kunada nga “arem-mata, bain-baga.” Nainspiraranak iti daytoy a komposionko gaputa sinuratko basar iti pudpudno a pasamak iti biag ti baro a karrubami a nalaing nga agsao ngem kurang met iti aramid- nagtennag la ngarud nga agar-arapaap ken nagilusion ti baro.

Iti makatawen a panakarambak ti “Maika-Sangagasut a Tawen dagiti Filipinos iti Hawaii” idi 2006, pinundoan ti Maui Filipino Chamber of Commerce [MFCC] ti panakapataud ti maysa nga album a napaluoan iti “Umuna a Siglo, Sakada” kas pagdayaw ken pagraem kadagiti sakadas a nagdappat ti Hawaii idi 1906. Nailadawan babaen iti panakaaramat ti kanta iti daytoy nga album ti kabibiag dagiti sakadas manipud panakikagasanggasat agingga iti agdama nga estado ti biag dagiti Filipinos iti Hawaii. Ditoy a napili dagiti tattao a nagputar kadagiti kanta. Iti album nairaman ti: “Umuna a Siglo, Sakada” babaen iti panangsurat ni mannurat ti Bannawag Arnold Baxa ken musika ni Vhen; ti “Filipino a Pagtamdan” da Ma. Louisa Canto ken dati a news editor ti Bannawag ni Eliseo Contillo; ti “Pammategyo” a sinurat ti author; “Pilipinas” da A. Bautista, Dr. E. Moralde, H. Poral, M. Canto ken M. Hisita; ti “Segga” da Evangeline ken Alfred dela Cruz; “Balikbayan” da Engr. Reynaldo Canto ken E. Contillo ken ti “Naragsak Ti Hawaii” nga orihinal a komposision ni Byrnie Munoz. Karaman pay iti album ti “Sarung Banggui,” “Atin Cu Pung Singsing,” “Sampaguita,” Buhay sa Amerika” ni Chino Romero, “Ay ay Kalisud,” “Malinak Lay Labi,” ken ti “Usahay.”

Iti Hawaii, naglatak daytoy nga album kadagiti estasion ti radio nangruna iti Honolulu ken Maui. Nagballigi ti MFCC iti panakalako daytoy nga album ket dakkel a tulong a nakaur-or iti pundo a nagpaay iti scholarship program.

Idi tawen 2006, nairaman ‘toy numo a nagsurat iti Pamaskua a Sagut a Kanta ni Vhen: daytoy ti “Sagut Kenka ni Vhen.” Napataud daytoy nga album babaen iti imbag nakem da Fr. Eric Adriano, a naka-base idiay Australia ken Executive Producer; ken ni Rosario Canto Bautista, kaingungot ni Vhen ken Producer ti album. Iti daytoy nga album, sinuratko ti “Naragsak a Paskuayo” [Merry Christmas], “Aldaw ti Paskua” [Christmas Day] ken “Panagrambak” [Celebration]. Kaduak a nagsurat iti daytoy nga album da: Eliseo Contillo para iti “Naraniag a Paraangan” [By Your Glowing Facade], “Christmas Bonus,” ken “Aginaldo” [Christmas Gift] ken ni Fr. Jose S. Adriano para iti “Tallo a Mamasirib” [Three Wise Men]. Dagiti dadduma a kanta ket sinurat amin ni Vhen Bautista, nairaman ditoy ti: “Krismas iti Filipinas” [Christmas in the Philippines], “Pamilia” [Family], “Paskua” [Christmas], “Agawidakto Ikarik Dayta [I Will Come Hoe, I Promise], “Panagdedenna” [Togetherness], “Sagut” [Gift], “Agpayso Kadi Nga Adda Santa Claus?” [Is It True There Is Santa Claus?], “Baro A Tawen” [New Year] ken “Ni Apo Dios Ti Mangbendision Kenka” [God Will Bless You]. Naiwaras ti album iti Australia babaen ti A & B Records International ken iti Pilipinas babaen ti Synergy Records ken iti U.S. babaen ti Aweng Records. Ni Eddie “Boss” Velasco ti Musical Arranger idinto a Recorded and mixed ni Ruben Remperas ti PM Studio [Sampaguita].

Planok idi ti agsurat iti maysa a libro. Tay man libro a maipanggep ken ayat. Ngem saan a nagbayag dayta a tarigagayko ta ad-adda met a pagduyosak ti musika. Tay kunakon, asideg iti riknak ti musika ket kasilpo daytoy ti angesko. Saan met la ketdi nga iti agputar ti kanta ti pagduyosak, uray daniw, salaysay, sarita, damdamag ken ania ditan. Makaisemak a manglagip ta iti naminsan, sinerekko payen ti showbiz portion ti Bannawag. Ngem saan a dakes ta sinuratko dagiti nalatak a personalidad iti lubong ti musika iti dayta a portion ti Bannawag. Ngem naturturay latta kaniak ti awis ti agputar iti kanta. “Samiweng ken Ayat… Wen, dumngeg kadagiti makaabbukay a kankanta ni Ilocano. Dagiti di malipatan a sonata ti kalman ken agdama a makapabang-ar ti rikna. No maminsan, pitingenna ti kaunggan ket lukaisanna ti linabag ti kalman nangruna no mainaig ken ni Ayat.

Tagikuaenda ti saanda a putar
Iti kanta, adda met mannibrong ta tagikuaenda ti kanta a saanda a putar. Dagitoy koma ti malapdan ken maliklikan. Isu a nabangon ti Philippine Association of Recording Industry [PARI] tapno isuda ti panakamata ti industria ti musika a mangsiim kadagiti mannibrong ken pirated a kanta. Ngem uray sadino ngata a paset ti lubong, adda latta ag-pirata. Aramidenda ti amin a pamuspusan tapno mailako laeng dagitoy a kinopiada iti merkado. Ngem tay kunakon, malapdan dagitoy no agridam.

Amin a kanta a maputar ket maipenpen idiay Philippine National Library tapno masalakniban iti ania man ken asino a mabalin nga agkuna nga isu ti akinkukua. Sa la maipalubos a makanta manen [revival] ti nasao a kanta babaen ti pammalubos ti akin-putar ti kanta. Awan pulos masagid kadagitoy malaksid iti akin-putar ti kanta ken ti nagpataud iti daytoy [producer]. No kas bilang man naputar ti kanta lima pulo a tawenen ti napalabas, uray mamin-ano a maulit-ulit a ma-revive ti kanta ta kukuanto latta ti akin-putar ti kanta. Ti akin-putar ti agtagikua ti kanta. Sa maysa pay, adda awaten ti composer nga awaganda iti “royalty.”

Nota ti anges, himno ken rima ti biag
Manen iti bukodko a padas:, ekspresion, emosion, pangiladawan ken adda kaipapanan ti kangrunaan nga estilok nga agsurat iti kanta. Kunak daytoy ta uray iti ilocano a kanta, adda latta dagiti green jokes wenno berde a balikas a maipalaon a mangparugit iti kanta. Ala paset met ketdi ti ekspresion ta maibilang a variety song ti kanta. Ngem puera delos buenos, dagiti dadduma basta napintasen ken adda agbalikas a musika, dida met la aturenen ti liriko nga aramatenda. Ipasaksakda! Ngem tay kunada, no ag-click iti salunan ken adda sindadaan a producer ti kanta, sige banat! Maipatangatangen iti radio.

Manen, saanak a propesional songwriter ngem maiburayko met ti kapadasak ken nagapuanak nga agsurat iti lubong ti musika. Ti samiweng, nota ti tunggal anges nga angsentayo ket datayo a mismo ti mangtempla ti kayattayo a pakaiturongan ti ayug tapno rummuar ti napinpintas a himno ken rima ti biag…*

Paw-it

Ni Rudy Ram. Rumbaoa


hello dear, komusta ti inka panagtrabaho?
dakam ditoy, nas'yaatkam met dagiti annakmo.
dimo la ammo no kasano't iliwmi't agdama,
bilbilangenmi't aldaw a mangur-uray kenka.

wen gayam dear, agpaw-itkanto koma
naudi nga intedmo, naibusen ti kuarta;
iramanmo nga ited tay igatang sapatosda
buggoong, baro a bado ken tay delata!

ay Apo baket, dimo la ammo't rigatko ita
uray nasakit amin a bakrang, agobraka latta;
ngem kas kadakayo, perme met ti iliwko, sika,
agawidak koman ngem palpasek ti kontrata!

apay baket, awanen 'di impaw-itko a kuarta
naggastoka saan sa met a ti pagserbianna,
ngem uray no kasta ipaw-itko nga insigida
tapno magatangamo't kasapulan ti pamilia.

ay paw-it, agkiddawka no masapulmo
insigida a maited tapno adda laeng igatangmo;
ayna baket, uray nangina't presio ikidemmo
agbiag laeng ti pamilia tapno rigat makalung-awtayo.

paw-it, wen paw-it, agkiddawka no masapulmo
ni baket no sumro, nalaing nga agpauyo;
magatang amin a kayatyo uray dagitoy nangina
hanabale kunak basta nas'yaat ti pagserbianna!


[copyright September 2006 by rudyram.rumbaoa]
_____________________________________________